تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لَنْ يَسْتَنْکِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَکُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَ لا الْمَلائِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَ مَنْ يَسْتَنْکِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَ يَسْتَکْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً (172)
شأن نزول: در خبر است که نصاراى نجران گفتند: اى محمد تو مى‌گوئى عيسى بنده خداست و بندگى عيب باشد. حضرت فرمود: بندگى خداى تعالى عار نباشد و هيچ عاقلى آن را عيب نشمرد. موافق فرمايش آن سرور آيه آمد:
لَنْ يَسْتَنْکِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَکُونَ عَبْداً لِلَّهِ: هرگز استنکاف و ننگ و عار ندارد عيسى عليه السّلام، اينکه باشد بنده‌اى مر خداى را، چه معبوديت او موجب شرف است که مباهات کند به آن. و استنکاف نيست، مگر در عبوديت غير او. و چون بعضى ملائکه را «بنات اللّه» مى‌دانسته‌اند، لذا نفى اين قول را فرمايد که: وَ لَا الْمَلائِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ: و نه ملائکه‌اى که مقربان بارگاه ربوبيتند، که بنده خدا باشند. و يا عار ندارند ملائکه مقرب که بندگان او باشند. در معالم گفته: اينها حمله عرشند. صاحب انوار گفته: کروبيانند بر حول عرش.
توضيح: مخلوقات حسّاسه بر سه قسمند:
قسم اول آنکه: داراى شهوت محض هستند، مانند حيوانات که ادراک جزئيات را نمايند و به غير از خواب و خوراک، همّى ديگر ندارند و قابل ترقى نيستند.
قسم دوم: عقل محضند، مانند ملائکه. ابدا شهوت ندارند، بلکه عقل فقط
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 665
هستند، بدين واسطه دائما مشغول به ذکر هستند و آنى از عبادت غافل نمى‌شوند، ولى درجه و مقام آنها ترقى نمى‌کند، يعنى مثلا جبرئيل همان مرتبه‌اى که از اول داشته، تا آخر به همان مقام باقى است و ترقى براى او نيست؛ و همچنين ساير ملائکه، لکن علم آنها ترقى نمايد.
قسم سوم: ذو جنبتين که داراى شهوت و عقل هر دو مى‌باشند، و او انسان است. پس اگر قواى بهيميه را ترقى دهد، مقام خود را پست نموده مثل بهائم؛ بلکه از حيوان هم دنى‌تر شود. و اگر جنبه ملکى را غلبه و متابعت عقل کند، به مرتبه ملک، بلکه از ملائکه هم برتر و بالاتر گردد:
آدمى زاده طرفه معجونى است
کز فرشته سرشته و ز حيوان
گر رود سوى اين، شود کم از اين
ور رود سوى آن، شود به از آن
و انبياء چون عقل را هميشه تابعند، لذا از ملائکه افضلند.
وَ مَنْ يَسْتَنْکِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَ يَسْتَکْبِرْ: و هر که ننگ دارد از عبادت خدا و سرکشى کند از آن، فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً: پس زود باشد که خدا حشر کند ايشان را به سوى محضر خود همه ايشان را، يعنى جميع اهل کتاب را در روز قيامت، که موضعى است معدّ و مهيا ساخته براى مکافات و مجازات اعمال، همه را جمع فرمايد.