تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَهْلَ الْکِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِکُمْ وَ لا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ کَفى بِاللَّهِ وَکِيلاً (171)
بعد از آن عود کلام به احتجاج اهل کتاب مى‌فرمايد:
يا أَهْلَ الْکِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِکُمْ: اى يهود و نصارى غلو مکنيد در دين خود. يهود را فرمايد در طلب نکوهش عزير غلو منمائيد تا حدى که او را ابن الفاعل گوئيد و نصارى را فرمايد در ستايش عيسى غالى نشويد بر وجهى که او را اللّه يا ابن اللّه يا ثالث ثلثه دانيد، و حال آنکه ذات اقدس الهى منزّه از زن و فرزند و شريک و همسر مى‌باشد.
وَ لا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَ: و هيچ کدام نگوئيد و نسبت ندهيد بر خدا، مگر آنچه حق و صدق باشد. و آن اينست که عيسى و عزير، پسر او نيستند، بلکه بندگان شايسته و پيغمبران اويند. و نزد بعضى خطاب مخصوص نصارى
«1» نور الثقلين، جلد 1، صفحه 576، حديث 685.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 662
است، چه اين واقع باشد به نصارى، نظر به قوله تعالى. إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ: اينست و جز اين نيست که مسيح، يعنى عيسى پسر مريم، رَسُولُ اللَّهِ وَ کَلِمَتُهُ: پيغمبر خدا و کلمه او سبحانه مى‌باشد که به کلمه «کن» موجود گشته بدون واسطه پدرى. پس مشابه عالم امر است که به محض امر، مخلوق شده بى سببى يا واسطه‌اى. يا آنکه مراد به آن کتاب خداست. و گويند مراد به کلمه بشارت مريم است بر وقوع ولدى از او بى‌مساس احدى. أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ: رسانيد اين کلمه را خداى تعالى به سوى مريم، يعنى عيسى را در رحم او خلق فرمود. يا آن بشارت را به او رسانيد. و اصحّ آنست که مراد به کلمه عيسى است. وَ رُوحٌ مِنْهُ: و نيز عيسى، روحى است صادر شده از حق تعالى، به واسطه اسباب. و گويند تسميه او به روح، جهت آنست که احياى اموات يا احياى قلوب مى‌نمود به اعتقاد صحيح.
در مجمع فرمايد: در تسميه عيسى به روح چند وجه است: اول- آنکه حدوث او از نفخه جبرئيل بوده، در ذرع مريم به امر حق تعالى. و نسبت او به خدا به جهت آنست که به امر او مخلوق گشته، بدون واسطه چيزى. يا اضافه او به ذات اقدس خود به جهت تفخيم و تشريف و تعظيم است، مثل «بيت اللّه» «کلام اللّه» و تسميه نفخ به روح، شايع است.
دوم- جبائى گفته: مراد به آن اينست که احياى مردمان مى‌کرد در دين، چنانکه زنده مى‌شوند به ارواح. پس مراد به روح، هدايت باشد.
سوم- ابو عبيده گفته: مراد آنکه زنده گردانيده خدا او را به تکوين، بدون واسطه جماع و نطفه، چنانچه عادت به اين جارى است.
چهارم- ابو العاليه گفته: مراد به روح، رحمت است کما قال فى موضع اخر: و ايّده بروح منه اى رحمة منه، چه عيسى على نبينا و آله و عليه السلام رحمتى بود از جانب حق تعالى به خلقان، و اين قول از ابىّ بن کعب نقل شده.
پنجم- آنکه مراد به روح، جبرئيل عليه السّلام است و بنابراين معطوف باشد بر ضمير «أَلْقاها» اى القاها اللّه الى مريم روح من اللّه. يعنى جبرئيل القاها
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 663
ايضا اليها.
فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ: پس ايمان آوريد به وحدانيت الهى و به پيغمبران او، وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ: و مگوئيد خدايان سه‌اند؛ چه اعتقاد بعضى از نصارى آن بود که الهه سه‌اند: اللّه، عيسى و مريم. و برخى اقانيم ثلاث، يعنى سه اصل قائل بودند: أب و ابن و روح القدس. به عبارت ديگر ذات و علم و حيات، و اين عين شرک و کفر است. انْتَهُوا خَيْراً لَکُمْ: منتهى شويد و باز ايستيد از تثليث، باز ايستادنى که بهتر است مر شما را. يا اتيان نمائيد به امرى که بهتر است از آنچه بر آنيد، و آن توحيد است در ذات و صفات و افعال و عبادات. يا باز ايستيد از تثليث تا باشد آن باز ايستادن، بهتر مر شما را. پس کلام در تقدير اينست که: انتهاء خيرا لکم. يا: ائتوا امرا خيرا لکم. يا: انتهوا يکن الانتهاء خيرا لکم.
إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ: اينست و جز اين نيست که ذات مقدس اللّه، خدائى است يکتا و يگانه در ذات و صفات و افعال که به هيچ وجه تعدّد در او راه ندارد، زيرا که عالم کبير، نظير عالم صغير انسانى است، و هر چه در عالم کبير موجود است، در عالم صغير نظير آن مى‌باشد؛ چنانچه مولا امير المؤمنين عليه السّلام فرمود:
أ تزعم انّک جرم صغير
و فيک انطوى العالم الاکبر
چنانچه در بدن انسان، دو نفس مدبّر محال است، همچنين بالبديهه حکم مى‌کند که در عالم کبير، دو مدبر نخواهد بود.
سُبْحانَهُ أَنْ يَکُونَ لَهُ وَلَدٌ: منزه و مبرّا و مقدس است از آنکه او را فرزندى باشد، چه هر والدى را مثلى، و فنا و زوال به او راه خواهد يافت، لکن ذات احديّت الهى را مثلى و جزئى نيست، و از صفات ناقصه مبرّاست. لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ: مر ذات اقدس الهى است خاصه آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است، يعنى همه مخلوق اويند. و مخلوق، مماثل خالق نباشد، و فرزند، مماثل با پدر است. پس از اهل آسمان و زمين، او را فرزند نبود. وَ کَفى
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 664
بِاللَّهِ وَکِيلًا: و کافى است خداى تعالى، کفايت کننده مهمات بندگان. اين تنبيه است بر استغناى حق تعالى از اتخاذ ولد، چه ولد براى کفايت مهمات والد باشد، و خداى عز و جل قائم است به حفظ اشياء، و کافى امور، و مستغنى از ناصر و مددکار.