اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا اذکُرُوا نِعمَت‌َ اللّه‌ِ عَلَيکُم إِذ هَم‌َّ قَوم‌ٌ أَن يَبسُطُوا إِلَيکُم أَيدِيَهُم فَکَف‌َّ أَيدِيَهُم عَنکُم وَ اتَّقُوا اللّه‌َ وَ عَلَي اللّه‌ِ فَليَتَوَکَّل‌ِ المُؤمِنُون‌َ «11»
اي کساني که ايمان آورديد ياد کنيد نعمت خدا را زماني که جماعتي از کفار قصد شما را کردند که شما را هلاک کنند و بشما دست پيدا کنند و خداوند دست آنها را کوتاه کرد و نتوانستند که بر شما مسلط شوند و متّقي شويد پس بايد مؤمنين اتّکال امر کنند بخداوند.
اينکه آيه شريفه در مورد قضيه شخصيه و واقعه خاصه است و در اخبار بيان نشده و مفسرين هم اختلاف کردند بعضي گفتند بني نضير از يهود خواستند پيغمبر و جمعي از اصحاب را باصطلاح امروز ترور کنند و بلغت عرب فتک گويند و جبرئيل بآن حضرت خبر داد و حضرت باصحاب فرمود و نجات پيدا کردند و بعضي گفتند جماعتي
جلد 6 - صفحه 317
از مشرکين يک نفر را مخفيانه فرستادند که پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم را بکشد و او با شمشير برهنه آمد بالاي سر پيغمبر در حال تنهايي و گفت کيست که تو را از دست من نجات دهد حضرت فرمود خدا خداوند در قلب او تصرف فرمود شمشير را انداخت و بشرف اسلام مشرف شد و حفظ پيغمبر نعمت بزرگي بود بر مؤمنين و بعضي گفتند پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم براي قضاي حاجت از اصحاب دور شد و لباس خود را تطهير کرد يک نفر از مشرکين بالا سر پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم با شمشير برهنه آمد و گفت کيست تو را از دست من نجات دهد فرمود خدا جبرئيل بر سينه او زد افتاد روي زمين و شمشير از دستش رها شد پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم شمشير را گرفت و بر سينه او نشست و فرمود کيست تو را از دست من نجات دهد گفت احدي نيست و حقانيت تو را فهميدم و بشرف اسلام مشرف شد، و بعضي گفتند کفار و مشرکين که در مقام جدال با مسلمين بودند خداوند آنها را مبتلي کرد بامراض شديده و قحطي و مرگ بزرگانشان و اتلاف حيوانات آنها ناچار منصرف شدند، و چون ما مدرکي براي اينکه اقوال نداريم نميتوانيم صحبتي کنيم لکن قول اخير اقرب با مضامين آيه شريفه است زيرا خطاب بمؤمنين است يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا و آنها را متذکر ميفرمايد بنعمتي که نسبت بآنها فرموده اذکُرُوا نِعمَت‌َ اللّه‌ِ عَلَيکُم سپس بيان نعمت را ميکند که جماعتي قصد شما را کردند إِذ هَم‌َّ قَوم‌ٌ أَن يَبسُطُوا إِلَيکُم أَيدِيَهُم نه يک نفر قصد پيغمبر تنها را کرده باشد.
فَکَف‌َّ أَيدِيَهُم عَنکُم خداوند دست‌هاي آنها را کوتاه فرمود از سر مؤمنين و استفاده ميشود که در اثر ايمان و تقوي رفع شرّ اعداء ميشود و در اثر معصيت باعث تسلّط آنها ميشود چنانچه امروز مشاهده ميشود که هر قومي که جلباب حيا را افکندند و در معاصي منهمک شدند دشمن بر آنها مسلّط شد لذا ميفرمايد وَ اتَّقُوا اللّه‌َ و تقوي عبارت از فعل طاعت و ترک معصيت است، و نيز استفاده
جلد 6 - صفحه 318
ميشود که نيرويي قوي‌تر از توکّل نيست که اتّکال امر باشد بخدا و صفت توکل تحقق پيدا نميکند مگر بايمان چنانچه ميفرمايد وَ عَلَي اللّه‌ِ فَليَتَوَکَّل‌ِ المُؤمِنُون‌َ
(توضيح کلام)
اينکه يکي از اقسام توحيد توحيد افعالي است و مردم در اينکه امر بر چهار قسم هستند: قسم اول- اکثر مردم کارها را منوط باسباب و وسائل و نيروي خود و عوامل طبيعت ميدانند حتي اگر بلائي بآنها برسد خشم طبيعت ميگويند و ابدا مستند بتقديرات الهي نميدانند اينکه قسم مسلّما کافر هستند.
دوم- بزبان اقرار دارند که کارها تحت تقدير است و بسا توکلت علي اللّه هم ميگويند و لکن قلبا مستند باسباب ميدانند اينها منافق هستند.
سوم- قلبا هم معتقد بتقديرات هستند لکن ميگويند (ابي اللّه ان يجري الامور الا باسبابها) و نظر بوسائط دارند حتي بعضي وسائط را انبياء و ائمه و صلحاء ميپندارند باين معني که امر رزق و خلق بآنها وا گذار شده اينها هم ايمان ناقصي دارند چهارم- بکلي از اسباب و وسائط حتي نيروي خود چشم پوشيده و معتقدند که تا مشيت حق تعلق نگيرد يک برگ از درخت ساقط نشود و اگر تعلق گرفت رادع و مانعي نميتواند جلوگيري کند ما قَطَعتُم مِن لِينَةٍ أَو تَرَکتُمُوها قائِمَةً عَلي أُصُولِها فَبِإِذن‌ِ اللّه‌ِ حشر آيه
عرفت اللّه بفسخ العزائم و نقض الهمم
5منسوب بامير المؤمنين عليه السّلام.
ديده‌اي خواهم سبب سوراخ کن || تا سبب را بر کند از بيخ و بن
(مثنوي) اينکه قسم ايمان کامل و توکل تام دارند حتي بجبرئيل بفرمايد (اما اليک فلا).
319