تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَکُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْکُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ إِنْ يَأْتُوکُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْکُمْ إِخْراجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (85)
ترجمه
پس شما اى جماعت مى‌کشيد خودهاتان را و بيرون ميکنيد پاره از خودهاتان را از خانه‌هاشان هم پشت ميشويد بر ضرر آنها بگناه و بيداد و اگر آرند شما را اسيران بها ميدهيد آنها را با آنکه حرام است بر شما بيرون کردن آنها آيا پس ايمان مياوريد بپاره از کتاب و کافر ميشويد بپاره پس نيست جزاء کسيکه بجا بياورد اين را از شما مگر خوارى در زندگى دنيا و در روز رستخيز برگشت مى‌کنيد بسوى سخت‌ترين عذاب و نيست خدا غافل از آنچه بجا ميآوريد..
تفسير
کلمه هؤلاء گفته شده است خبر انتم است يعنى پس شما اى گروه يهود اين جماعت پيمان شکنيد مثل آنکه ميگويند تو اين آدمى که چنين کار بدى را مرتکب شدى براى استبعاد از آنچه کرده‌اند بعد از عهد و اقرار بآن و شهادت بر آن و بنظر حقير دو احتمال ديگر ميرود يکى آنکه انتم مبتدا باشد و هؤلاء منادى و حرف ندا محذوف باشد و اين شايع است و بنابراين جمله تقتلون انفسکم خبر انتم است ديگر آنکه هؤلاء تاکيد انتم باشد و اين تاکيد براى اشعار بآن باشد که پيمان شکنى اين جماعت بقدرى معروف شده است که تا خطاب بآنها شود جماعت پيمان شکن بنظر ميآيد و اين معنى بذوق ادبى اقرب است ميکشيد بعضى از شما بعضى را و بيرون مى‌کنيد فرقه از خودتان را از خانه‌هاشان از روى غضب و قهر
جلد 1 صفحه 132
بر آنها هم پشت ميشويد بعضى از شما با بعضى بر بيرون کردن کسانيرا که بيرون مى‌کنيد از خانه‌هاشان و کشتن کسانيرا که مى‌کشيد از آنها بدون حق بتعدى و کمک با يکديگر مى‌کنيد در اين مظالم و اگر بياورند اين جماعت را که شما بيرون مى‌کنيد و مى‌کشيد بظلم دشمنان شما و آنها بعنوان اسيرى فديه ميدهيد به آن دشمنان از اموالتان براى آنها و ميگيريدشان از آنها و بيرون کردن شما آنها را حرام است بر شما، و ضمير هو راجع است با خراج که کلام دلالت بر آن دارد و اين که اخراج تکرار شده براى آنست که تصور نشود ضمير هو راجع است به مفادات يعنى فديه دادن که آنهم از کلام فهميده ميشود، آيا ايمان مياوريد ببعض کتاب که آن حکم فديه دادن باشد و کافر ميشويد ببعض که حکم حرمت قتل و اخراج بنا حق است و چون خداوند قتل نفوس و تعدى باموال مردم را حرام فرموده و فديه دادن براى استرداد اسيران را واجب پس شما که در بعض موارد اطاعت مى‌کنيد و در بعضى عصيان مانند آنست که ببعض کتاب مؤمنيد و ببعضى کافر بنظر حقير ممکن است هو ضمير شان يا مبهم مفسر باخراج باشد و بنابر اين تکرار نشده است و مفيد تاکيد حرمت اخراج است و جزاء اين اعمال ذلت جزيه دادن بخوارى در دنيا و ابتلاء بعذاب اشد است در آخرت با تفاوت مراتب شدت بحسب معصيت و خداوند غافل از اعمال اين جماعت يهودان و غير آنها نيست و ما از همه چيز غافليم و قمى فرموده اين آيه نازل شده است در باره أبو ذر غفارى رحمه اللّه و سلوک عثمان بن عفان با او که منجر شد به تبعيد او أبو ذر را بربذه که نام دهى است در چهار فرسخى مدينه و شرح ماجرا آنست که روزى أبو ذر با علت مزاج وارد شد بر عثمان و تکيه بعصا نموده بود و در مقابل عثمان يکصد هزار درهم بود و رفقايش دورش نشسته بودند نگاه مى‌کردند و منتظر بودند پولها را تقسيم نمايد ما بين آنها أبو ذر پرسيد اين پولها از کجا آمده عثمان گفت يک صد هزار درهم عمال بيت المال فرستاده‌اند منتظرم صد هزار درهم ديگر هم بفرستند تا تقسيم نمايم أبو ذر گفت نظرت نيست يکشب وارد شديم من و تو بر پيغمبر (ص) و او محزون و مغموم بود صبح که خدمتش رسيديم خوشحال و مسرور زيارت کرديم آنحضرت را و سبب را سؤال نموديم فرمود چهار دينار از بيت المال مسلمانان نزد من مانده بود که تقسيم ننموده بودم ترسيدم بميرم و مال
جلد 1 صفحه 133
مردم نزد من باشد امروز صبح قسمت کردم و راحت شدم عثمان نگاه کرد به کعب- الاحبار (يکى از علماء يهود بود و در زمان خلافت عمر مسلمان شد) که در آن مجلس حاضر بود و گفت شما چه ميگوئيد در باره کسى که زکوة مالش را داده باشد اگر ثروت داشته باشد کعب الاحبار گفت عيب ندارد اگرچه يک خشت از طلا و يک خشت از نقره درست کند و چيزى بر او واجب نيست أبو ذر متغير شد و با عصايش زد بسر کعب و گفت اى پسر يهوديه مشرکه تو را نميرسد که در احکام مسلمانان نظر نمائى فرموده خداوند راست‌تر است از گفته تو که ميفرمايد آنان که ذخيره مى‌کنند طلا و نقره را و انفاق نمى‌کنند در راه خدا بشارت ده آنها را بعذاب اليم پس بچشيد آنچه را ذخيره نموديد عثمان گفت اى أبو ذر تو پيرو خرفت شدئى و عقلت زائل شده است اگر به ملاحظه صحبت تو با پيغمبر (ص) نبود ترا مى‌کشتم أبو ذر گفت دروغ گفتى پيغمبر (ص) بمن فرمود تو را نه در فتنه مى‌افکنند و نه مى‌کشند اما عقل من باين اندازه باقى مانده که حديثى از پيغمبر (ص) در باره تو و قوم تو نقل نمايم عثمان گفت چه شنيدى از پيغمبر (ص) در باره من و قوم من أبو ذر گفت شنيدم از پيغمبر (ص) که فرمود وقتى که ال ابو العاص بسى مرد رسيدند ميگردانند مال خدا را تقسيم بين خودشان و کتاب خدا را تباه و محرف و بندگان خدا را نوکر و کلفت و غلام و کنيز و خوبان را دشمن محارب و بدانرا دوست موافق عثمان گفت اى گروه اصحاب پيغمبر (ص) آيا يکى از شما چنين حديثى را از آنحضرت شنيده‌ايد آنها گفتند ما نشنيده‌ايم چنين حديثى را آنگاه عثمان امر باحضار امير المؤمنين (ع) نمود و پس از حضور، به آن حضرت عرض کرد اى ابو الحسن بشنو چه ميگويد اين پيرمرد دروغگو، امير المؤمنين فرمود اى عثمان اين سخن را مگو همانا شنيدم از پيغمبر (ص) که فرمود آسمان سبز سايه نيفکنده است و زمين تيره بارور نشده است بر صاحب لهجه که راست‌گوتر باشد از أبو ذر اصحاب پيغمبر (ص) هم که حاضر بودند تصديق نمودند امير المؤمنين را و گفتند على (ع) راست ميگويد ما اين کلام را از پيغمبر (ص) شنيديم حقير عرض ميکنم از اين حديث معلوم ميشود که ميان اصحاب از دوست و دشمن مسلم بوده که پيغمبر (ص) با امير المؤمنين (ع) فرمايشات خصوصى و سرى داشته که با احدى از اصحاب نداشته و الا با آنکه همه آنها از اصحاب پيغمبر (ص) بودند و چندان صفائى هم با امير المؤمنين (ع)
جلد 1 صفحه 134
نداشتند براى تحقيق از صحت و سقم يک حديث نميفرستادند آنحضرت را بياورند تا اينطور مفتضح شوند کار به اين جا که رسيد أبو ذر گريه کرد و گفت واى بشما همگى گردن‌هاتانرا کشيديد براى تقسيم اين مال گمان کرديد من دروغ بستم بر پيغمبر پس رو بآنها نمود و گفت بهتر از شما که است گفتند تو ميگوئى من بهتر از شما هستم أبو ذر گفت بلى اين جبه تن من بود که حبيبم پيغمبر خدا از دنيا رفت تاکنون در بر دارم و شما جبه‌ها عوض کرديد و خداوند از شما پرسش مى‌کند و از من پرسش نمى‌کند پس عثمان گفت اى أبو ذر ميپرسم از تو بحق پيغمبر (ص) چيزى را راست بگو أبو ذر گفت و اللّه اکبر بحق پيغمبر (ص) هم قسم ندهى راست ميگويم پس گفت کدام يک از بلاد را خوشتر دارى که در آن زيست نمائى گفت مکه را که حرم خدا و رسول است ميخواهم آنجا عبادت کنم تا بميرم عثمان گفت چنين کرامتى ندارى أبو ذر گفت ديگر مدينه را که حرم پيغمبر (ص) است عثمان گفت چنين کرامتى ندارى أبو ذر ساکت شد عثمان گفت کدام يک از بلاد را ناخوش‌تر دارى براى اقامت گفت ربذه را که در آنجا بغير دين اسلام زيست نموده بودم عثمان گفت برو بربذه پس أبو ذر گفت تو از من سؤال نمودى من راست گفتم منهم از تو سؤال ميکنم راست بگو اگر بفرستى مرا با اصحاب خود بيکى از بلاد کفر و آنجا مرا اسير بگيرند و ثلث مالت را فديه طلب کنند نمى‌دهى عثمان گفت مى‌دهم أبو ذر گفت اگر نصف مالت را بخواهند مى دهى گفت بلى گفت اگر تمام مالت را بخواهند مى‌دهى گفت ميدهم أبو ذر گفت اللّه اکبر حبيبم پيغمبر (ص) روزى فرمود با من اى أبو ذر چگونه است حال تو وقتى که بگويند بتو کدام يک از بلاد خوشتر است نزد تو و تا آخر سؤال و جواب از بلاد واقع بين عثمان و أبو ذر را که در حديث ذکر شده است ذکر فرمود و گفت من عرض کردم يا رسول اللّه اين واقعه واقع ميشود آنحضرت فرمود بلى قسم بخداوندى که جانم در يد قدرت او است واقع خواهد شد بعد از آن أبو ذر از پيغمبر (ص) اذن دفاع ميخواهد و آنحضرت امر بصبرش ميفرمايد و ميفرمايد خداوند در باره تو و دشمنت عثمان آيه فرستاده است و اين آيه را تلاوت ميفرمايد و در کافى از حضرت صادق حديثى نقل نموده که اقسام کفر را متعرض است که در قرآن ذکر شده و قسم چهارم را فرموده ترک امر خداوند است و پس از تلاوت اين آيه فرموده خداوند نسبت
جلد 1 صفحه 135
کفر و ايمانرا بآنها داده است ولى ايمانشان قبول نشده و نفعى بحالشان ندارد حقير عرض ميکنم ترک امر که مستند بانکار و استکبار باشد موجب کفر است و قصه أبو ذر و توقف و فوتش در ربذه بحال غربت در وطن اصلى و آمدن دخترش سر راه قافله براى کفن و دفنش داستان جانگدازى است که در تواريخ مسطور است و حقير از بيانش عاجزم خداوند داد مظلومان را از ظالمان بستاند تفد و هم بفتح تا بدون الف و اسرى نيز قرائت شده است.