تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَ جَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَ نَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُکِّرُوا بِهِ وَ لا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ «13»
«1» نهج البلاغه، خطبه 16.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 41
فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ: پس بسبب شکستن ايشان عهدى را که از ايشان گرفته بوديم که از جمله نقض عهد، تکذيب رسل و کشتن انبيا و اعتنا ننمودن به کتاب و ضايع ساختن احکام و واجبات آن، و کتمان صفات حضرت خاتم صلى اللّه عليه و آله لَعَنَّاهُمْ: رانديم و طرد نموديم ايشان را از رحمت خود، يا مسخ گردانيديم آنها را به خوک و ميمون، يا خوارى جزيه را بر آنها وضع کرديم. در مجمع «1» گويد: آيه شريفه، تسليه خاطر عاطر رسول اکرم صلى اللّه عليه و آله است که: تعجب منما از يهود و آنانکه اذيت به تو و اصحاب تو نمايند و نقض عهد و عذرخواهى کنند، بدرستى که اين دأب و عادت اسلاف ايشان است که: اخذ ميثاق بر طاعت خود نمودم در زمان موسى عليه السّلام، و مبعوث ساختم دوازده نفر نقيب را، پس شکستند ميثاق را؛ لذا دور کردم ايشان را از رحمت خود. وَ جَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً: و قرار داديم دلهاى ايشان را بسيار سخت بر سبيل عقوبت.
تنبيه- اين مطلب محقق گرديده که ذات اقدس الهى از قبايح منزه و مبرى باشد، لذا اينگونه آيات به يکى از وجوه تفسير شود: 1- قرار داديم دلهاى ايشان را سخت بر سبيل عقوبت، به اين وجه که الطاف خاصه لين القلب را از آنها برداشتيم. 2- آنکه بسبب فرط عناد و انکار، تخليه نموديم و بعد از اتمام حجت، آنها را واگذاشتيم و آثار قسى القلب ظاهر و هويدا شد. 3- به جهت عدم تدبر و تأمل در آيات بينه و حجج ظاهره، سلب توفيق آنها فرموديم و قسى القلب گرديدند و از شنيدن تهديدات و مشاهده آيات اصلا متأثر نشدند.
«1» مجمع البيان ج 2 صفحه 172.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 42
4- بواسطه انهماک در طغيان و عصيان، حکم فرموديم به قساوت قلب آنان؛ بنابر اين مواعظ و نصايح در آنها تأثير نيافت که الطاف خاصه لين القلب را از آنها باز داشتيم، يعنى به جهت فرط عناد و جحود و عدم تدبر در آيات واضحه هاديه، تخليه نموديم و آنها را در وادى ضلالت بگذاشتيم و سلب توفيق و لطف نموديم، تا آنکه قلوب آنها قساوت تامه يافته از استماع تخويفات و مشاهده آيات اصلا متأثر نشد، يا آنکه بسبب عدم قبول آنها حق را، حکم فرموديم به قساوت قلوب آنها که متأثر نشود در آنها موعظه.
يُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ: تغيير و تبديل مى‌دهند کلمات تورات را از جاهاى آن، يعنى حکم تورات را مأوّل مى‌گردانند به تأويلات فاسده و تغيير مى‌دهند صفات پيغمبر صلى اللّه عليه و آله را. وَ نَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُکِّرُوا بِهِ: و ترک کردند بهره و نصيب وافر را از آنچه پند داده شده بودند در تورات از متابعت پيغمبر آخر الزمان، مانند کسى که چيزى را فراموش و بدين جهت ترک آن نمايد و بجا نياورد. يا معنى آنکه بنى اسرائيل تحريف تورات کردند و بسبب شآمت اين فعل شنيع، احکام غير محرفه از خاطر ايشان محو شد؛ چنانچه از ابن مسعود مروى است که: قد ينسى المرء بعض العلم بالمعصية يعنى گاهى فراموش مى‌کند مرد بعضى از علوم را بسبب شآمت معصيت، و بعد اين آيه تلاوت نمود. نعم ما قيل:
شکوت الى حبيب سوء حفظى
فار شدنى الى ترک المعاصى
و علّله بانّ العلم فضل
و فضل اللّه لا يعطى لعاصى
وَ لا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ: و هميشه هستى تو که مطلع مى‌شوى بر خيانتى از يهود. حاصل آنکه خيانت و غدر از عادت يهود و اسلاف ايشان است، هميشه آن را از آنها مى‌يابى. إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ: مگر عده قليلى از آنها که خائن نيستند مانند ابن سلام و اصحاب او که ايمان آرند. فَاعْفُ عَنْهُمْ: پس عفو کن از ايشان اگر توبه کنند و ايمان آورند. وَ اصْفَحْ: و رو بگردان از ايذاى ايشان اگر ملتزم جزيه شوند. يا عفو و صفح بر سبيل اطلاق است و آن منسوخ باشد به
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 43
آيه «قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ» «1». إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ: بدرستى که خداوند دوست مى‌دارد نيکوکاران را، يعنى لازمه دوستى که جزاى احسان باشد نسبت به محسنين، مرعى دارد. اين تعليل امر است به صفح و ترغيب به آن و تنبيه بر آنکه عفو از کافر خائن احسان است، چه جاى آنکه مؤمن باشد.
در معراج السعاده- از حضرت سيد الساجدين عليه السّلام مروى است: حق تعالى روز قيامت، اولين و آخرين را جمع مى‌فرمايد. پس منادى ندا کند کدامند اهل فضل. طايفه‌اى قيام نمايند. ملائکه گويند: چه چيز است فضل شما؟ گويند: صله مى‌نموديم به هر که از ما قطع مى‌کرد، و عطا مى‌نموديم به هر که ما را محروم مى‌ساخت، و عفو مى‌نموديم از هر که به ما ظلم مى‌کرد.
ملائکه گويند: راست گفتيد، اهل فضليد، داخل بهشت شويد. «2» و حضرت باقر عليه السّلام فرمود: پشيمانى بر عفو بهتر و آسانتر است از پشيمانى بر انتقام و عقوبت. «3» و همينقدر در فضل عفو و احسان کافيست که از صفات ذات اقدس الهى است.
بدى را بدى سهل باشد جزا
اگر مردى، أحسن الى من أسا