تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
مِنْ أَجْلِ ذلِکَ کَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَکَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَ مَنْ أَحْياها فَکَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَ لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ کَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِکَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (32)
بعد از ذکر قتل هابيل، تهديد در اين امر شنيع را مى‌فرمايد که:
مِنْ أَجْلِ ذلِکَ کَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ: از سبب جنايت اين قتل فرض نموديم و حکم کرديم بر بنى اسرائيل. أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ: آنکه هر کس بکشد کسى را بى‌قتل نفسى، يعنى بى‌آنکه اين کس کسى را کشته باشد و بر او قصاص لازم شده. أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ: يا فساد کرده باشد در زمين، يعنى شرک يا قطع طريق يا زناى محصنه و غير آن از اسباب و موجبات قتل نفس فَکَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً: پس گويا همه مردمان را کشته باشد از حيثيت آنکه هتک حرمت دماء نموده و طريق سيئه وضع کرده و مردم را دلير ساخته، و يا از جهت آنکه قتل واحد و جميع يکى است در استجلاب غضب الهى و عذاب پادشاهى. وَ مَنْ أَحْياها: و هر که سبب احياى نفسى شود به عفو
«1» مجمع البيان ج 2 ص 185.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 71
از قصاص يا منع از قتل و يا رهائى از مهالک. فَکَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً:
پس گويا سبب زندگى همه مردمان شده، يعنى ثواب آن مثل کسى باشد که همه مردمان را از هلاکت نگاه داشته. مقصود از اين تعظيم قتل نفس احياى آن در قلوب به جهت ترهيب از تعرض قتل و ترغيب در حمايت نفوس.
تبصره- آيه شريفه را وجوهى است:
1- در کتاب کافى از حضرت صادق عليه السّلام در تفسير آن فرمايد: من اخرجها من ضلال الى هدى فکأنّما احياها و من اخرجها من هدى الى ضلال فقد قتلها. «1» يعنى هر که خارج کند کسى را از ضلالت به هدايت، پس جز اين نيست که او را زنده نمود؛ و هر که خارج کند کسى را از هدايت به ضلالت، پس بتحقيق کشته است او را (زيرا حيات ابديه سرمديه آخرت را از او سلب نموده).
2- در مجمع «2»- از حضرت صادق عليه السّلام معنى آنکه: هر که بکشد نفسى را، کأنه همه مردمان نيز با اولياء متفق الکلمه شده، طلب حق کنند از قاتل او، از وجه اعانت طالب حق، که واجب و لازم است؛ پس کأنّه آن کس قاتل همه مردم است. و هر که استنقاذ نفسى کند از حرق يا هدم يا غرق يا ضلالت، پس گويا احياى همه مردمان کرده، يعنى اجر او نزد خدا مانند اجر کسى باشد که احياى همه مردمان نموده، چه احسان او در احياى نفس برادر مؤمن آنها، به منزله احياى هر يک از ايشان است. بعد از آن حضرت فرمود: «و افضل من ذلک ان يخرجها من ضلال الى الهدى» يعنى بهتر از رهائى نفسى از قتل، آنکه او را از گمراهى به راست دلالت کند.
3- ابن عباس گفته: معنى آنکه، هر که بکشد پيغمبر يا امام عادل را، پس گويا همه مردمان را به قتل رسانيده، يعنى عذاب او مانند عذاب کسى است که همه مردمان را کشته باشد، چه مردمان را از دولت هدايت ايشان محروم گردانيده؛ و هر که اعانت نبى يا امامى کند، چنان است که همه مردمان را زنده
«1» بحار الانوار، جلد 2، صفحه 16، حديث 33.
«2» مجمع البيان ج 2 ص 186.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 72
گذاشته، زيرا به جهت آن مستحق ثواب اهتداى ايشان شده. «1» 4- هر که به غير حق کسى را بکشد، پس بر او است مآثم هر قاتلى، زيرا غير خود را بر قتل ترغيب کرده و به راه کج اغوى نموده، پس او به منزله کسى است که مشارک غير باشد در قتل؛ و هر که خود را باز دارد از قتل به جهت تعظيم تحريم آن و امتثال امر الهى، همچنان است که احياى مردمان کرده، يعنى به جهت استنقاذ استسلام ايشان نموده از قتل. و مؤيد اين است فرمايش نبوى صلى اللّه عليه و آله من سنّ سنة حسنه فله اجرها و اجر من عمل بها الى يوم القيامة من غير ان ينقص من اجره شى‌ء. و من سنّ سنّة سيّئة فله وزرها و وزر من عمل بها الى يوم القيامة من غير ان ينقص من وزره شى‌ء. «2» هر که تأسيس کند روش خوبى را، پس براى او باشد اجر آن و اجر هر که عمل به آن نمايد تا روز قيامت بدون آنکه نقصان يابد از اجر آنها چيزى. و هر که تأسيس کند طريقه بدى را، پس براى او باشد گناه آن و گناه هر که به آن عمل نمايد تا روز قيامت بدون آنکه از گناه آنها چيزى کم شود.
بعد بيان فرمايد: وَ لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ: و هر آينه بتحقيق آمد بسوى بنى اسرائيل رسولان ما به معجزه‌هاى روشن يا آيت‌هاى قرآن مجيد که واضح البرهان است در اعجاز از حيث فصاحت لفظ و بلاغت معنى. ثُمَّ إِنَّ کَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِکَ: پس بدرستى که بسيارى از آنها بعد از ارسال رسل و انزال آيات فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ: در زمين اسراف کنندگان بودند، يعنى متجاوز از حد اعتدال و مسرف در قتل يا متعدى از همه حدود اوامر و نواهى. مراد آنست که بعد از تشديد عظيم و تخويف عقوبت جحيم در قتل به ناحق، ارسال رسل کرديم به آيات واضحه به جهت تأکيد امر و تجديد عهد در اجتناب از اين فعل قبيح، و هيچ باکى از آن نداشتند.
«1» مجمع البيان ج 2 ص 187.
«2» مجمع البيان ج 2 ص 187.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 73