تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ کَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قالَ يا وَيْلَتى أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (31)
فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ: پس فرستاد خدا زاغى را که مى‌کند زمين را به منقار و پاهاى خود. عياشى در ذيل حديثى روايت کند از حضرت صادق عليه السّلام سبب قتل قابيل، هابيل را پرسيدند. فرمود: بدرستى که خداى تعالى وحى فرمود به آدم عليه السّلام اينکه وصيت را به هابيل واگذارد. قابيل بزرگتر بود. چون مطلع شد غضب نمود گفت: من سزاوارترم به کرامت و وصيت.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 69
پس امر به قربان شد. چون قربانى قابيل قبول نشد حسد برد بر هابيل، او را کشت. «1» ثعلبى در تفسير خود گويد: چون او را کشت، ندانست که با او چه کند تا مخفى شود؛ چه اول مرده‌اى بود از بنى آدم، پس در چيزى پيچيده، چهل روز به پشت گرفته به هر طرف مى‌گشت. ابن عباس گفته: يک سال او را مى‌کشيد تا بوى گرفت، و سباع و طيور بر قابيل حمله کردند تا چون بيفکند بخورند. قابيل تنگ آمد. پس فرستاد خدا زاغى را که مى‌کند زمين را به منقار و پاهاى خود تا حفره‌اى بکند. «2» لِيُرِيَهُ کَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ: تا بنمايد قابيل را چگونه بپوشاند جثه برادر خود را. مروى است که « «3»» حق تعالى دو زاغ را ملهم ساخت تا با يکديگر مقاتله کردند. يکى ديگرى را کشت و بعد به منقار و چنگال خود حفره‌اى کند و زاغ مرده را بياورد و در آن حفره نهاد و خاک بر آن ريخت تا مخفى شد. قابيل چون آن حال را مشاهده کرد. قالَ يا وَيْلَتى:
گفت از روى جزع و تحيّر که: واى بر من اى هلاکت من حاضر شو که اکنون وقت حضور توست. بعد از آن بر سبيل تعجّب و تحسّر گفت: أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ: آيا عاجز شدم از آنکه باشم مانند اين غراب در اين عمل. فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي: پس بپوشم جسد برادر خود را، يعنى مهتدى نشدم به آنچه اين زاغ به آن راه يافته بود. القصه قابيل به همان طريق که آن زاغ، زاغ مرده را در خاک کرد، جسد برادر را دفن کرد. فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ: پس گشت از پشيمانان از قتل او، چه به جهت آن، مشقت بسيار به او رسيد، که تحير باشد، و تحمل جسد يک سال و احتياج به تعليم زاغ و سياهى رنگ او و تبرّى ابوين از او. و پشيمانى او از قتل هابيل نبود، چه اين، عين توبه و مستلزم مغفرت است، بلکه پشيمانى او بر حمل بود که چرا او را در همان روز دفن نکردى تا اين صدمه نکشيدى؛ يا ندامت او به جهت اين بود که مردود مردمان و مطرود پدر شد، نه به جهت قتل مانند کسى که ترک خمر کند بسبب دفع صداع يا نادم
«1» عياشى، جلد اوّل، صفحه 312، حديث 83.
(2 و 3) مجمع البيان ج 2 ص 185.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 70
بود بر موت برادر نه بر ارتکاب ذنب و نه بر قتل برادر. ابن عباس گويد: چون قابيل هابيل را کشت، ميوه‌هاى درختان مکه ترش و درختها پر از خار گشت و آبها تلخ و زمين پر از گرد و غبار شد. آدم عليه السّلام چون اين را ديد گفت: البته در زمين حادثه‌اى رخ داده. به زمين هند که رسيد، هابيل را کشته ديد. جزع بسيار کرد و از براى او مرثيه خواند به زبان سريانى. «1»