اين آيه به دلايلى که خواهد آمد مربوط به جانشينى حضرت على عليه السلام و نصب او به ولايت در غدير خم به هنگام برگشت پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله از سفر حج در سال دهم هجرى است. جالب اينکه اين آيه در ميان دو آيه‌اى قرار گرفته که مربوط به اقامه‌ى کتاب آسمانى است و شايد اشاره به اين باشد که ميان رهبر معصوم و اقامه‌ى کتاب آسمانى، پيوند محکمى برقرار است. آرى، امام است که مى‌تواند کتاب آسمانى را به پا دارد و اين کتاب خداست که مى‌تواند امام واقعى را معرّفى کند.
همه‌ى مفسّران شيعه به اتکاى روايات اهل بيت عليهم السلام و نيز بعضى از مفسّران اهل‌سنت به عنوان يکى از مصاديق، آيه را مربوط به نصب حضرت على عليه السلام در غدير خم به ولايت و
جلد 2 - صفحه 336
امامت دانسته‌اند. «1» جالب آنکه صاحب تفسير المنار از مُسند احمد و ترمذى و نسائى و ابن ماجه، حديثِ «مَن کنتُ مولاه فعلىّ مولاه» را با سند صحيح و موثّق بيان کرده است و سپس با دو جمله به خيال خود در آن تشکيک نموده است: اوّل اينکه مراد از ولايت، دوستى است. (غافل از آنکه دوستى نياز به بيعت گرفتن و تبريک گفتن و آن همه تشريفات در غدير خم نداشت) دوم آنکه اگر حضرت على عليه السلام امام و رهبر بعد از رسول اکرم صلى الله عليه و آله بود، چرا فرياد نزد و ماجراى نصب خود را در غدير نگفت؟! (غافل از آنکه در سراسر نهج‌البلاغه و کلمات حضرت على عليه السلام ناله‌ها و فريادها مطرح است؛ ولى صاحب المنار گويا آن ناله‌ها و فريادها را نشنيده است). «2»
در تمام قرآن تنها در اين آيه است که پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله نسبت به کتمان پيام، تهديد شده که اگر نگويى، تمام آنچه را که در 23 سال رسالت گفته‌اى هدر مى‌رود. پس بايد ديد چه پيام مهمى است که اين گونه بيان مى‌شود؟
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله به حضرت على عليه السلام فرمود: «لو لم ابلغ ما امرت به من ولايتک لحبط عملى» اگر آنچه درباره ولايت تو است به مردم نرسانم تمام اعمال من محو مى‌شود. «3»
در اين آيه، چند نکته است که جهت‌گيرى محتوايى آن را روشن مى‌کند:
1. سوره‌ى مائده، در اواخر عمر شريف پيامبر اسلام نازل شده است.
2. در اين آيه، بجاى «يا أيّها النّبى»، تعبير «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ» آمده است، که نشانه‌ى يک رسالت مهم است.
3. به جاى فرمان «أبلغ»، فرمان «بَلِّغْ» آمده که نشانه‌ى ابلاغ قطعى ورسمى ومهم است.
4. پيامبر نسبت به نرساندن يک پيام مهم تهديد شده که اگر نگويد، همه‌ى زحماتش به هدر مى‌رود.
5. رسول خدا صلى الله عليه و آله از عواقب کارى هراس دارد که خداوند او را دلدارى مى‌دهد که ما تو را از شر
«1». تفاسير کبير فخررازى و المنار.
«2». اين سطرها را در شب شهادت حضرت على عليه السلام، نيمه شب 21 ماه رمضان 1380 نوشتم.
«3». تفسير نورالثقلين وامالى صدوق، ص 400.
جلد 2 - صفحه 337
مردم نگه مى‌داريم.
6. پيامبر، از جان خود نمى‌ترسد. زيرا در روزگار تنهايى که با بت‌پرستان مبارزه مى‌کرد و در جنگ‌هايى که با مشرکان درگيرى نظامى داشت، از خطرها نمى‌ترسيد. (در حالى که سنگباران مى‌شد، و يارانش شکنجه مى‌شدند، حالا در اواخر عمر و در ميان اين همه يار بترسد؟!)
7. در آيه، پيامى است که به لحاظ اهميّت، با همه پيام‌هاى دوران نبوّت و رسالت، برابر است که اگر اين پيام به مردم نرسد، گويا همه‌ى پيام‌ها محو مى‌شود.
8. محتواى پيام، بايد مسأله‌اى اساسى باشد، وگرنه در مسائل جزئى و فردى، اين همه تهديد و دلدارى لازم نيست.
9. پيام آيه، مربوط به توحيد و نبوّت و معاد نيست، چون اين اصول، در روزهاى اوّل بعثت در مکّه بيان شده و نيازى به اين همه سفارش در اواخر عمر آن حضرت ندارد.
10. پيام آيه، مربوط به نماز، روزه، حج، زکات، خمس وجهاد هم نيست، چون اينها در طول 23 سال دعوت پيامبر بيان شده و مردم نيز به آن عمل کرده‌اند و هراسى در کار نبوده است.
پس، محتواى اين پيام مهم که در اواخر عمر شريف پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده چيست؟
روايات بسيارى از شيعه و سنّى، ما را از تحيّر نجات داده و راه را نشان مى‌دهد. روايات مى‌گويد: آيه مربوط به هجدهم ذيحجه سال دهم‌هجرى در سفر حجةالوداع پيامبر اسلام است، که آن حضرت در بازگشت به سوى مدينه، در مکانى به نام «غدير خم» به امر الهى فرمان توقّف داد و همه در اين منطقه جمع شدند. مکانى که هم آب و درخت داشت و در گرماى حجاز، کارساز بود و هم محلّ جداشدن کاروان‌هاى زائران مکّه بود و اهل يمن، عراق، شام، مدينه و حبشه از هم جدا مى‌شدند.
در آنجا، پيامبر خدا در ميان انبوه ياران، بر فراز منبرى از جهاز شتران قرار گرفت و خطبه‌اى طولانى خواند. ابتداى خطبه، توحيد، نبوّت و معاد بود که تازگى نداشت. سخن تازه‌اى که بود اين بود که پيامبر، خبر از رحلت خود داد و نظر مسلمانان را نسبت به خود جويا شد. همه نسبت به کرامت و عظمت و خدمت و رسالت او در حد اعلا اقرار کردند. وقتى مطمئن شد
جلد 2 - صفحه 338
که صدايش به همه‌ى مردم، در چهار طرف مى‌رسد، پيام مهم خود را نسبت به آينده بيان کرد. و فرمود: «مَن کنتُ مولاه فهذا فعلىّ مولاه» هر که من مولاى اويم، علىّ مولاى اوست و بدين وسيله جانشينى حضرت على عليه السلام را براى پس از خود به صراحت اعلام داشت.
امّا پس از وفاتش، وقتى حضرت زهرا عليها السلام به در خانه‌هاى مردم مى‌رفت و مى‌گفت: مگر نبوديد و نشنيديد که رسول خدا در غدير خم چه فرمود؟ مى‌گفتند: ما در غدير خم، در فاصله دورى بوديم و صداى پيامبر را نمى‌شنيديم!! اللّه اکبر از کتمان، از ترس، از بى‌وفايى و از دروغ گفتن به دختر پيامبر خدا.
آرى، مردم با دو شاهد، حقّ خود را مى‌گيرند، ولى حضرت على عليه السلام با وجود ده‌ها هزار شاهد، نتوانست حقّ خود را بگيرد. امان از حبّ دنيا، حسادت و کينه‌هاى بدر و خيبر و حنين که نسبت به حضرت علىّ عليه السلام در دل داشتند.
امام باقر عليه السلام فرمودند: «بُنى الاسلام على خمس على الصلاة و الزّکاة و الصوم و الحج و الولاية و لم يناد بشى‌ء کما نودى بالو لاية فاخذ النّاس بارباع و ترکوا هذه»، اسلام بر پنج چيز استوار است: بر نماز، زکات، روزه، زکات و ولايت اهل‌بيت و چيزى به اندازه‌ى ولايت مورد توجّه نبود، امّا مردم چهارتاى آن را پذيرفتند و ولايت را ترک کردند! «1»
امام رضا عليه السلام فرمود: بعد از نزول اين آيه که خداوند ضامن حفظ رسول اکرم صلى الله عليه و آله شد، «وَ اللَّهُ يَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ» پيامبر هر نوع تقيّه را از خود دور کرد. «2»