تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْکافِرِينَ (67)
ترجمه
اى پيغمبر برسان آنچه فرستاده شد بتو از پروردگارت و اگر بجا نياورى پس نرساندى پيغمبرى او را و خدا حفظ ميکند تو را از مردم همانا خداوند هدايت نمى‌کند گروه کافرانرا.
تفسير
ظاهر آيه شريفه آنستکه خداوند مأمور فرمود پيغمبر خود را بعد از تمام شدن احکام بابلاغ امرى که مهمّ‌تر از همه و شرط آنها بوده بطوريکه بدون اين امر ساير احکام فائده نداشته و آن امر مرکّب بوده از ابلاغ و عمل زيرا بدوا فرموده ابلاغ کن و بعدا فرموده اگر بجا نياورى اداء رسالت خود را ننمودى و نفرموده اگر ابلاغ ننمودى اداء رسالت نکردى و بعضى رسالاته قرائت نموده‌اند در هر حال آيه دلالت واضح دارد بر آنکه بقدرى اين امر مهم بوده که خداوند پيغمبر خود را تهديد بخلع از نبوت فرموده يا ترک ابلاغ آن را بمنزله ترک ابلاغ تمام احکام قرار داده است و معلوم ميشود اين امرى بوده که سابقا هم پيغمبر (ص) مأمور بابلاغ آنشده بوده است ولى بملاحظه مردم خوددارى فرموده باين جهت خداوند او را در امان حفظ خود قرار داده است و چنين امرى با اين خصوصيّات که از ظاهر آيه استفاده ميشود در شأن نزول اين آيه از احدى از مفسرين عامّه و خاصه نقل نشده است جز ولايت امير المؤمنين (ع) و اولاد اطهار او که شرط قبول تمام اعمال است و هيچ حکمى از احکام الهى نيست مگر آنکه بايد به بيان آنها تمام شود و آداب و شرائط و موانعش معلوم گردد و از علامه حلّى قدس سره در نفحات نقل نموده که نسبت بعموم مفسرين داده که اين آيه در روز عيد غدير در شأن امير المؤمنين (ع) نازل شد و پيغمبر (ص) دست امير المؤمنين على (ع) را گرفت و فرمود آيا من اولى از شما نيستم بخودتان گفتند بلى اى پيغمبر خدا فرمود هر کس من صاحب اختيار او هستم پس اين على صاحب اختيار او است خدايا دوست بدار هر کس او را دوست دارد و دشمن بدار هر کس او را دشمن بدارد و يارى کن هر کس او را يارى کند و مخذول کن هر کس او را مخذول کند و بگردان حق را با او هر گونه بگردد و قاضى نور اللّه قدس سره اين روايت را از صحاح اهل سنت نقل نموده و فضل بن روزبهان هم که از اکابر علماء
جلد 2 صفحه 244
آنها است تصديق کرده و در صافى و برهان و منهج و غيرها روايات متعدده از طرق عامه و خاصه در اين باب نقل شده است که بنظر حقير بحد تواتر رسيده است و جاى شبهه نيست و خلاصه آنها آنستکه احکام يک يک و بتدريج بر پيغمبر (ص) نازل شد و آنحضرت ابلاغ فرمود تا سال دهم هجرت که مأمور شد بحج براى تعليم احکام و بيان مناسک آن و باين جهت قريب هفتاد هزار نفر همراه آنحضرت بحج مشرف شدند و چون بموقف رسيدند جبرئيل نازل شد که اجل تو نزديک شده بايد وليعهد و جانشين خود را که على بن ابى طالب است و در آيه انّما وليکم اللّه تصريح شد بمردم معرفى نمائى تا بعد از تو مردم مولى و صاحب اختيار خود را بشناسند و متحير و گمراه نباشند و بدانند اطاعت که بر آنها در امور واجب و متابعت که در بيان احکام قرآن بر آنها لازم است آنحضرت بملاحظه آنکه ميدانست که اکثر اصحاب با امير المؤمنين (ع) عداوت دارند و از باب حسد يا جهات ديگر حاضر نيستند قبول ولايت عهد او را نمايند از ابلاغ اين امر خوددارى فرمود و ترسيد از آنکه تصور کنند آنحضرت ميخواهد بعد از خودش برادر و پسر عم و داماد خود و بعد از او اولاد او و خود را بر مردم سلطنت دهد و باين جهت کافر شوند تا در مسجد خيف مرتبه دوم جبرئيل نازل شد و تأکيد امر سابق را نمود و پيغمبر (ص) امان خواست و جبرئيل عروج نمود و مردم براى نماز جماعت حاضر شدند پيغمبر (ص) خبر ثقلين را بيان فرمود يعنى فرمود من از دنيا ميروم و دو چيز سنگين در ميان شما ميگذارم که آندو از يکديگر جدا نميشوند تا در لب حوض کوثر بمن برسند و دو انگشت سبّابه خود را بيکديگر متصل نمود و فرمود آندو مانند ايندو هستند يعنى بر يکديگر مزيت ندارند و ثانيا بانگشت سبابه و وسطى اشاره نمود و فرمود آندو مانند ايندو نيستند که يکى بر ديگرى مزيّت داشته باشد يکى از آندو کتاب خدا است و ديگرى عترت من جمعى از اصحاب گفتند پيغمبر (ص) ميخواهد امامت را در اهل بيت خود قرار دهد و چهار نفر از آنها رفتند مکه در خانه کعبه متحد شدند و عهدنامه نوشتند که نگذارند اين امر انجام يابد و خداوند به پيغمبر خود خبر داد و آنحضرت منتظر امان بود که برسد و تصريح بخلافت مولى نمايد تا رسيدند بمنزل غدير خم و آنجائى بود که مردم از آنجا متفرق ميشدند جبرئيل نازل شد و اين آيه را آورد و حجت تمام شد و پيغمبر فرمود اين تهديد و وعيد است ديگر جاى ملاحظه و تأمل نيست و امر فرمود تمام مردم را در آن صحرا توقيف نمودند و سنگها
جلد 2 صفحه 245
را جمع کردند و صورت منبرى تشکيل دادند و آنحضرت بالاى آن منبر تشريف بر دو بعد از حمد و ثناى الهى و بيانات مفصّلى در اطراف اهميّت اين امر و احتياج مردم بوجود امام دست امير المؤمنين (ع) را گرفت و بلند کرد بحدّيکه سفيدى زير بغل پيغمبر (ص) نمودار شد و همه امير المؤمنين عليه السّلام را ديدند و پس از آن عبارات منقوله از علامه ره را که مورد اتفاق همه روايات است بيان فرمود و در آنحال عمر برخاست عرض کرد يا رسول اللّه اين حکم از خدا است فرمود بلى از خدا است او امير مؤمنان و امام متقيان است در روز قيامت بر پل صراط جاى مى‌گيرد دوستان خود را داخل بهشت و دشمنان خود را وارد جهنّم مينمايد پس از آن خدا را شاهد گرفت بر أداء رسالت و ابلاغ امر ولايت و از منبر بزير آمد و چون وقت نماز ظهر بود اداء فريضه فرمود و پس از آن خيمه در مقابل خيمه حضرت رسول (ص) براى امير المؤمنين (ع) بپا نمودند و مقرر گرديد که تمام اصحاب بيايند و با آنحضرت بيعت نمايند بولايت عهد و امارت مؤمنان و اوّلى و دومى و سومى و چهارمى و باقى مهاجر و انصار و تمام حاضرين تک تک و دسته دسته آمدند و بيعت نمودند و تهنيت گفتند و تهنيت دومى اين بود که گفت به به آفرين بر تو اى على شب را بروز آوردى با آنکه مولى و صاحب اختيار من و هر مرد مؤمن و زن مؤمنه شدى و اين امر بطول انجاميد تا شب که نماز مغرب و عشا را در آن سرزمين با يکديگر جمع نمودند و کوچ کردند پس از آن چهارده نفر از اصحاب با يکديگر متفق شدند بر قتل پيغمبر (ص) و شبانه در گردنه کوهى که در راه بود مخفى شدند که ناقه حضرت رسول (ص) را رم دهند و بمقصود نائل شوند پيغمبر (ص) از عسکر جلو افتاده بود و حذيفة بن اليمان در پشت سر او بود که جبرئيل نازل شد و آنحضرت را از مکر آنها خبر داد و حذيفه شنيد و پيغمبر (ص) او را امر بکتمان فرمود و آنها را آواز داد آنها خودشان را داخل در جمعيت مردم نمودند ولى چون شترهاشان را عقال کرده بودند که فرار نکنند و خودشان پياده آمده بودند سر راه مردم آنها را شناختند و رسوا شدند و پيغمبر (ص) معاهده مکه آنها را گوشزدشان فرمود و آنها قسم ياد نمودند و خودشان را از آن عمل و اين قصد تبرئه کردند و پيغمبر (ص) اغماض فرمود و خداوند در شأن آنها آيه فرستاد که جرم سابق و لا حق و کفر باطنى آنها را ظاهر فرمود و حسّان بن ثابت و ساير شعراء صدر اسلام در اين باب قصائد و مدائحى سرودند که يکى از کرامات ادبى والد بزرگوار ما قدس سرّه در کتاب شفاء الصدور آنستکه بآنها اثبات تسلّم و
جلد 2 صفحه 246
تواتر ولايت و وصايت حضرت امير (ع) را در زمان پيغمبر (ص) بين اهل اسلام نموده است و بنظر حقير اين آيه سه مرتبه نازل شده است دفعه اول روز عرفه بوده است در عرفات تا من ربک دفعه دوم آخر ايام تشريق که سه روز بعد از عيد قربان است تا رسالته دفعه سوم روز عيد غدير است تا آخر آيه و بقدرى لحن آيه تند است که از بعضى روايات استفاده ميشود که پيغمبر (ص) ترسيد اگر تأخير در امتثال امر نمايد عذاب نازل شود و عمده جهت تأخير پيغمبر (ص) در اعلان آن بود که موقع مناسب پيدا شود چون بآيه انما وليکم اللّه ابلاغ ولايت کليّه شده بود و مقصود از اين ابلاغ رسميّت و معرفى بعامه خلايق بود و فقط صرف ابلاغ نبود بلکه ميبايست افعالى هم در ضمن بنمايد مانند بلند کردن آنحضرت امام را در مرئى و منظر عامه خلق و معرفى کامل و اخذ بيعت از عموم اهل اسلام و امثال آنها که سابقا اشاره شد که از لفظ و ان لم تفعل استفاده ميشود و منظور خداوند هم از خطاب تهديد آميز اثبات اهميت بموضوع بود و آنکه کسانيکه انتظار اين منصب را از پيغمبر (ص) داشتند و باين طمع اسلام اختيار نموده بودند رفع توقعشان از آنحضرت شود نه آنکه العياذ باللّه امر از براى فور بوده و ترک اولى از مقام ختمى مرتبت صادر شده است ميان حبيب و محبوب اسراريست که جز اهل راز بر آن واقف نشوند حال از خوانندگان محترم انصاف ميطلبم که صرف نظر کرده از روايات و اتفاقات منقوله آيا امرى غير از اين امر سراق دارند و ميشود تصور نمود که جامع تمام خصوصياتى که در صدر کلام از آيه شريفه بيان شد که استفاده ميشود بوده باشد که آنها اجمالا عبارتند از اهميت موضوع و شرطيت آن براى اداء رسالت و ساير احکام و تأخر آن از آنها و ترکيب از قول و عمل و در خطر بودن نفس نبوى از ابلاغ آن اگر نيافتند بدانند که نفهم‌ترين يا معاندترين خلق کسانى هستند که شأن نزول‌هائى براى آيه بافته‌اند که طبع از ذکر آنها منزجر است و ما بنا نداريم هفوات قوم را درين تفسير ذکر و خود را مشغول بردّ آنها نمائيم و عنودتر از همه آنستکه آيه را حمل نموده بر تامين پيغمبر (ص) از يهود و نصارى با آنکه هر ذى شعورى مى‌داند که پيغمبر (ص) از صدر اسلام با آنها طرف بود و از آنها ملاحظه نداشت چه رسد بسال آخر که مسلّما وقت نزول اين آيه بوده است که پيغمبر (ص) تمام جزيرة العرب را متصرف شده بود و يهود و نصاراى آن حدود را مخذول و منکوب فرموده بود علاوه بر آنکه اين حمل فقط کافى براى بيان خصوصيت اخيره است باقى خصوصيات را يا نفهميده يا
جلد 2 صفحه 247
خودش را بنفهمى زده و بروى مبارک نياورده است ولى انصاف آنستکه استفاده اين دقايق و نکات از کلام الهى و تطبيق روايات ائمه اطهار با ظواهر آيات از مزاياى اين تفسير است و خداوند اين انعام را مخصوص به اين بنده فرموده است و الحمد للّه على الائه و ذيل آيه را گفته اند اشاره بآنستکه کفار موفق بمرام خودشان نميشوند و خداوند آنها را مسلط بر تو نمينمايد و بنظر حقير اين معنى مناسب با لفظ هدايت نيست و اشاره است بآنکه اگر تأخير در ابلاغ براى آنستکه بتدريج ولايت را گوشزد منافقان اصحاب نمائى و آنها را راضى باين امر کنى بدانکه خدا هدايت نمى‌کند کافران را آنها بايد بحال کفر و نفاق بميرند مقصود اتمام حجت است بر خلق نه هدايت شدن آنها با آنکه قابل هدايت نيستند و پس از تماميت اين مقدمات معلوم شد تقدير آيه آنستکه بلغ ما انزل اليک من ربک فى على يا انّ عليا مولى المؤمنين چنانچه از روايات ائمه معصومين استفاده ميشود و از عبد اللّه بن مسعود نقل شده است و صريح است در اثبات ولايت آنحضرت و بطلان اعمال و کفر واقعى اهل خلاف و الحمد للّه على ظهور الحق و الحجة عليه ..