اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَأَثابَهُم‌ُ اللّه‌ُ بِما قالُوا جَنّات‌ٍ تَجرِي مِن تَحتِهَا الأَنهارُ خالِدِين‌َ فِيها وَ ذلِک‌َ جَزاءُ المُحسِنِين‌َ (85)
پس ثواب داد آنها را خداوند بازاء آنچه گفتند بهشتهايي که از زير آنها نهرهايي جاريست و اينکه است جزاي نيکوکاران.
فَأَثابَهُم‌ُ اللّه‌ُ ثواب جزاي نيک است که بازاء عمل عبادي داده ميشود و با احسان و انعام فرق دارد زيرا خداوند در دنيا ببندگان نعم غير متناهيه و احسانهاي متواليه متواتره دارد لکن آنها را ثواب نميگويند ثواب در مقابل عمل است نظير عقاب و عذاب که آنهم در مقابل عمل است و تعبير بجزاء ميشود النّاس مجزيون باعمالهم ان خيرا فخير و ان شرا فشر بِما قالُوا مراد مجرد قول نيست چنانچه بعضي توهم کردند و گفتند اسلام مجرد اقرار بلسان است که شامل منافق هم ميشود.
(تنبيه)
در معني اسلام و ايمان اقوال بسياري است بالغ بر هفت قول، مجرد اقرار بلسان يا تصديق بجنان و قلب يا عمل بارکان يا مرکب از دو، اقرار و تصديق، اقرار و عمل، تصديق و عمل، يا مرکب از سه، و تحقيق کلام اينست که تصديق قلبي است و اقرار کاشف از او است و عمل نگهبان او است.
جَنّات‌ٍ تَجرِي مِن تَحتِهَا الأَنهارُ مکرر گفته‌ايم که مراد از تحت يعني پائين قصر و عمارت، و از اينکه عبارت و نظائر آن استفاده ميشود که بهشت متعدد است که هشت بهشت باشد و از تمام آنها بهره‌مند خواهند شد.
وَ ذلِک‌َ جَزاءُ المُحسِنِين‌َ همين ثواب جزاي نيکوکاران است. و از اينکه جمله دو مطلب استفاده ميشود يکي آنکه اينها از محسنين هستند و ديگر آنکه جزاي محسنين اينست، و مراد از محسن نه احسان بغير باشد و لو آنهم عمل بسيار خوبي است و لکن بمعناي اعم است يعني کار خوب کردن، ايمان آوردن، عبادت
جلد 6 - صفحه 452
و عمل صالح بجا آوردن چه اعمال قلبي از تحصيل عقائد حقه و علم باحکام الهيه و بمعارف اسلاميه و باخلاق حسنه که اعمال نفسي است و اعمال صالحه که اعمال جوارحي است که يکي از مصاديق آن احسان بغير است، و تعبير بجزاء دليل بر استحقاق نيست بلکه تماما تفضل است زيرا انسان هر که باشد و هر چه باشد و لو انبياء و اولياء استحقاق مثوبت ندارند و هر چه بکنند باز مقصر هستند و حق عبادت او را بجا نياورده پس آنچه بآنها داده شود تفضل است ولي چون خداوند وعده فرموده البته بآنها خواهد رسيد إِن‌َّ اللّه‌َ لا يُخلِف‌ُ المِيعادَ آل عمران آيه 9.