تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَکُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ وَ يَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (91)
ترجمه
جز اين نيست که اراده مى‌کند شيطان آنکه بيندازد ميان شما دشمنى و کينه را در شراب و قمار و باز دارد شما را از ياد خدا و از نماز پس آيا شمائيد باز ايستادگان.
تفسير
گفته‌اند در اين آيه و آيه قبل از ده راه بيان حرمت خمر شده است اوّل آنکه آن را مرادف فرموده با قمار که حرام است دوم آنکه آن را مرادف فرموده با بت پرستى که کفر است سوم آنکه آن را رجس خوانده يعنى نجس و هر نجسى حرام است چهارم آنکه آنرا عمل شيطان خوانده و کار شيطان حرام است پنجم امر باجتناب از آن فرموده و آن دالّ بر حرمت است ششم رستگارى را موقوف باجتناب از آن فرموده و هر چه چنين است محرّم است هفتم فرموده که سبب دشمنى و خصومت بين مسلمانان است و علّت حرام حرام است هشتم فرموده بازدارنده از ياد خدا است که آنهم دليل بر حرمت است نهم فرموده سبب منع از نماز است و هر چه چنين است ممنوع است دهم امر بباز ايستادن از آن نموده که دالّ بر حرمت است و بنظر حقير از ده راه هم کلام مؤکّد شده است اوّل آنکه خطاب را متوجه باهل ايمان فرموده براى اشاره بآنکه عمل بحکم مذکور از لوازم ايمان است دوم آنکه کلام را در دو آيه مصدر بکلمه انّما فرموده که مفيد تأکيد و مشير بآنستکه خمر هيچ حکمى غير از نجاست و حرمت نداشته و ندارد و انواع تصرفات در آن حرام است سيم آنکه تقديم نموده است در ذکر آن را بر قمار و بت‌پرستى که حرام و کفر است براى تأکيد تحريم آن چهارم آنکه حکم پليدى را مستقلا براى آن اثبات فرموده و تبعا براى آن سه موضوع ديگر که عطف بر آن شده است پنجم آنکه مستقلا حکم فرموده بآنکه آن عمل شيطان است و آنسه ديگر به تبع ششم آنکه حکم فرموده است مستقلا بوجوب اجتناب از آن و از سايرين به تبع هفتم آنکه اثبات توقف رستگارى را بر اجتناب از آن نموده است بالاستقلال و از سايرين به تبع هشتم مخصوص بذکر فرموده است آن و قمار را در اين آيه براى اشاره بآنکه مقصود اصلى از آيه قبل آندو بوده و ذکر انصاب و از لام براى تشبيه شرب خمر بوده به بت‌پرستى و تشبيه قمار به تقسيم با تيرها در کفر و حرمت چنانچه در حديث نبوى است که شارب خمر مانند بت‌پرست است نهم آنکه تقديم نموده است ثانيا خمر را بر ميسر براى اهتمام بذکر و اشاره بآنکه مانعيت
جلد 2 صفحه 266
آن از ذکر خدا و نماز بيشتر از قمار است چنانچه تخصيص داده است نماز را از بين افراد ذکر بذکر براى آنکه نماز عمود دين و مانع از آن مانند مانع از اصل دين است دهم آنکه امر بباز ايستادن را بصورت استفهام فرموده براى اشاره بآنکه با اينهمه تأکيدات و بيان حکم و مصالح اجتناب ديگر حجت تمام است و جاى عذرى براى ترک امتثال باقى نمانده است و اين خود تأکيدى است ابلغ از تمام تأکيدات ..