تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَ آمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَ أَحْسَنُوا وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (93)
ترجمه
نيست بر آنانکه ايمان آوردند و بجا آوردند کارهاى شايسته را گناهى در آنچه خوردند وقتى که پرهيزکار شدند و ايمان آوردند و بجا آوردند کارهاى شايسته را پس پرهيزکار شدند و ايمان آوردند پس پرهيزکار شدند و نيکى کردند و خدا دوست دارد نيکوکاران را.
تفسير
طعم اعم از خوردن و آشاميدن است و گفته‌اند مراد تناول اشياء لذيذه است و در مجمع از تفسير اهل بيت عليهم السّلام نقل نموده که مراد تناول حلال است و قمى ره فرموده چون آيه تحريم شراب نازل شد مردم عرض کردند يا رسول اللّه کسانيکه از ما بفيض شهادت
جلد 2 صفحه 267
رسيدند شراب ميخوردند با آنکه خداوند آن را پليد و از عمل شيطان خوانده و حضرتت فرموديد در باره آن آنچه فرموديد پس حال آنها چگونه خواهد بود و خداوند اين آيه را نازل فرمود در باره کسانيکه پيش از تحريم خمر فوت کرده بودند و جناح بمعنى گناه است و آن براى کسانى است که بياشامند شراب را بعد از تحريم نه قبل از آن و بعضى گفته‌اند گناه نيست بر اهل ايمان و اعمال صالحه در آنچه تناول نمايند از چيزهائى که حرام نيست در وقتى که بپرهيزند از محرمات و ايمان بياورند و اعمال شايسته بنمايند يعنى ثابت بمانند بر ايمان و اعمال شايسته پس بپرهيزند از چيزهائى که حرام نمايد خداوند بر آنها بعد از اين مانند شراب و ايمان بياورند بعد از تحريم آن پس بپرهيزند يعنى مستمر بمانند بر پرهيز از معاصى و احسان نمايند يعنى بگردند پى کارهاى خوب و مشغول آنها شوند فيض ره فرموده چون از براى هر يک از ايمان و تقوى درجات و منازلى است بطريقيکه از ائمه عليهم السلام وارد شده است دور نيست که تکرار ايمان و تقوى در آيه اشاره بآن درجات و منازل باشد چنانچه در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که ايمان حالات و درجات و طبقات و منازلى دارد که بعضى از آنها تام است در نهايت تماميت و بعضى ناقص است و نقصش واضح است و بعضى داراى مزيّت و رجحان است و از حضرت باقر (ع) روايت شده است که اهل ايمان در منازل آن سير مينمايند بعضى يک منزل طى نمودند بعضى دو منزل بعضى سه منزل بعضى چهار بعضى پنج برخى شش و برخى هفت اگر بخواهى تحميل نمائى بر کسيکه در منزل اول است تکليف کسى را که در منزل دوم است طاقت ندارد و همچنين قوت ندارد کسيکه در منزل دوم است بر اداء تکليف منزل سوم حديث مفصّل است و در خاتمه فرموده از اينقرار است درجات اهل ايمان و در مصباح الشّريعه از آنحضرت نقل نموده که تقوا بر سه قسم است يکى تقواى در راه خدا و آن ترک حلال است چه رسد بشبهه و آن تقوى خاص الخاص است ديگر تقواى از خدا و آن ترک شبهات است چه رسد بحرام و آن تقواى خاص است سوم تقواى از ترس عقاب و آن ترک حرام است و تقواى عام مثل اين مراتب تقوى با اهل ايمان مثل نهر آبى است که در کنار آن درختهاى گوناگون روئيده باشد که هر يک از آنها بر حسب جوهر و طبع خودشان از آن آب بهره‌مند ميشوند و بارور مى‌کردند و مردم از آنها بحسب قدر و قيمت آنها و ميوه‌هاشان استفاده مى‌نمايند و مثل
جلد 2 صفحه 268
طبايع آندرختها مثل مقدار ايمان مردم است پس هر کس درجه ايمان او بالاتر است و صفاى روح او زيادتر تقواى او بيشتر است و هر کس تقواى او زيادتر است عبادت او خالص‌تر است و هر کس عبادت او خالص‌تر بخدا نزديک‌تر است و بنظر حقير تمام اين فرمايشات بجاى خود صحيح است ولى ربطى بظاهر آيه شريفه ندارد ظاهر آيه شريفه آنستکه نيست بر کسانيکه ايمان آوردند و اعمال صالحه نمودند گناهى در آنچه تناول نمايند از اشياء حلال چون آنها پس از آنکه شنيدند پيغمبرى مبعوث شده از خدا ترسيدند و آمدند معجزات با هرات او را ديدند و ايمان آوردند و اعمال شايسته هم نمودند و در نتيجه ملکه راسخه تقوى و درجه کامله ايمان براى آنها پيدا شد که ديگر هيچ معصيتى از آنها بروز نکرد و در نتيجه بکمال تقوى رسيدند که علاوه بر ترک معاصى اعم از فعل حرام و ترک واجب نيکى نمودند در باره خودشان بفعل مستحبات و در باره غير بانواع خيرات و محبوب خدا شدند پس گناه آنها از ابتداء ورود در اسلام تا انتهاء ترقيات خودشان کجا بوده آيا معنى دارد کسيکه حلال تناول نمايد گناه کار باشد و بنابر اين مراد از ذکر ايمان و اعمال صالحه اشاره بصاحبان آنها است و مراد از تکرار آن باسبق ذکر تقوى بيان حالات و ترقيات ايشان است از ابتداء ورود در اسلام تا انتهاى آن و تقواى اول قبل از ايمان است و نتيجه آن ايمان و اعمال صالحه و نتيجه آنها کمال تقوى است و نتيجه آن کمال ايمان و نتيجه آن اکمليّت تقوى و نتيجه آن احسان بخلق خدا و نتيجه آن محبوبيت نزد خدا و خلق است و مقصود از بيان حالات آنستکه معلوم شود در خلال اين احوال هيچ جا گناهى نيست و خوردن حلال با اعلى مراتب تقواى هم منافات ندارد و جمعا هفت مقام است سه مرتبه تقوى و دو درجه ايمان ميان آن سه و دو مقام احسان و محبوبيت که مرتب بر يکديگر است و بملاحظه فصل ايمان مرتبه دوم و سوم تقوى به ثمّ عطف شده است و بنابر آنچه بيان شد در آيه اشتراطى نيست تا اشکاليکه از سيد مرتضى ره در اين مقام نقل نموده‌اند محتاج بجواب باشد با آنکه اگر مراد اشتراط نفى گناه از تناول اشياء حلال باشد بتقوى که اجتناب از حرام است آنهم مانند اشتراط بايمان و عمل صالح است که مسلما شرط نيست و اگر مراد اشتراط نفى گناه باشد از کليّه مطعومات باجتناب از حرام آنها که توضيح واضح است در هر حال معلوم است که کلمه اذا خارج از معنى شرط است چون تضمن اذا معنى شرط را دائمى نيست و ابن هشام در معنى اللبيب بيان
جلد 2 صفحه 269
نموده است و اشکال ايشان که مفسرين متعرض شده‌اند وارد نيست تا محتاج بجواب باشد لذا ما از بيان آن صرف نظر مينمائيم و آنکه در روايت اخيره يکى از مراتب تقوى را ترک حلال قرار داده بود مراد آن نيست که اطعمه حلال را هم تناول ننمايند يا ملتزم بترک آنها شوند چنانچه در ذيل آيه شريفه يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکُمْ و آيه بعد از آن در اين سوره بيان شد بلکه مراد آنستکه حلال ذاتى را هم بعنوان رجحان عقلى يا شرعى که عارض آن ميشود بجا آورند مثلا غذا بخورند براى تقويت بدن که موّفق بعبادت و خدمت بشرع و خلق شوند و لباس بپوشند براى حفظ بدن خودشان و نيل باغراض حسنه مرتّبه بر آن و تفريح نمايند براى رفع کسالت و کدورت و حصول نشاط در فهم معانى دقيقه علميّه و امثال اينها خلاصه آنکه تمام افعال آنها يا واجب باشد يا مستحب بعنوان خصوصى يا عمومى و الا معلوم است که ترک جميع محلّلات مقدور نيست و اللّه اعلم ..