اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
جَعَل‌َ اللّه‌ُ الکَعبَةَ البَيت‌َ الحَرام‌َ قِياماً لِلنّاس‌ِ وَ الشَّهرَ الحَرام‌َ وَ الهَدي‌َ وَ القَلائِدَ ذلِک‌َ لِتَعلَمُوا أَن‌َّ اللّه‌َ يَعلَم‌ُ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ وَ أَن‌َّ اللّه‌َ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عَلِيم‌ٌ (97)
قرارداد فرمود خداوند کعبه معظّمه را که بيت اللّه حرام است براي قيام مردم در اطراف آن بامور عبادي و استفاده معاشي که بآزادي و امنيت اشتغال داشته باشند و همچنين شهر حرام قرار داده که جدال و قتال در آن حرام است و هدي را
جلد 6 - صفحه 475
که معين ميکنند براي قرباني در مني از شتر و گاو و گوسفند که يکي از افعال مني است حرام است تصرف در آن و قلائد که در حج قران است که نعلي که در آن نماز ميکنند قلاده ميکنند در گردن آن قرباني که همراه ميآورند و اينکه حکم براي اينست که بدانيد خداوند عالم عالم است بآنچه در آسمانها و زمين است و محققا خدا بکل‌ّ شيئي عليم است.
جَعَل‌َ اللّه‌ُ گذشت که مراد جعل تشريعي است نه تکويني الکعبة مفعول جعل است البَيت‌َ الحَرام‌َ بيان الکعبة است يعني کعبه بيت الحرام است و مراد اطراف کعبه است تا حدود حرم قياما مفعول ثاني است چون جعل دو مفعولي است مي‌گويي: جعلت زيدا قائما، و مراد قيام بوظائف است چه وظائف عبادي مثل نماز، طواف، ساير عبادات از اعمال حج و عمره و غير اينها و چه وظائف معاشرتي از انواع تجارات و مکاسب و ساير ضروريات معاشي که آنجا را محل امن قرارداد لِلنّاس‌ِ عام است شامل مقيمين در حرم و واردين در آن ميشود.
وَ الشَّهرَ الحَرام‌َ الف و لام جنس است شامل اشهر حرم ميشود که رجب و ذي القعده و ذي الحجه و محرم باشد چنانچه ميفرمايد مِنها أَربَعَةٌ حُرُم‌ٌ ذلِک‌َ الدِّين‌ُ القَيِّم‌ُ فَلا تَظلِمُوا فِيهِن‌َّ أَنفُسَکُم توبه آيه 36.
و الهدي آن قرباني است که از اعمال حج است شتر، گاو، گوسفند که معين ميشود که بايد در مني روز عيد ذبح شود، سه قسمت شود يک قسمت براي خود بر دارد و يک قسمت صدقه و يک قسمت هديه که امروزه بسيار کار مشکليست و القلائد که در حج قران هدي را همراه خود ميآورند و نعل خود را که در او نماز گذارده بطور قلاده در گردن آن مياندازند که هيچگونه تصرفي در آن جايز نيست حَتّي يَبلُغ‌َ الهَدي‌ُ مَحِلَّه‌ُ بقره آيه 196 ذلِک‌َ لِتَعلَمُوا أَن‌َّ اللّه‌َ يَعلَم‌ُ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ.
جلد 6 - صفحه 476
(اشکال)
بعض معترضين اعتراض کردند که جعل اينکه احکام چه دلالتي دارد بر اينکه خداوند عالم بجميع ما في السموات و ما في الارض است و مفسرين جوابهايي داده‌اند که تمامش مخدوش و بي‌ربط است و تمام مبني بر اينکه است که جملات قبل را دليل بر علم خدا بما في السموات و الارض بگيرند و ابدا همچه دلالتي ندارد
جواب
و تحقيق در جواب اينست که قضيه بر عکس است چون تمام خطابات در اينکه آيات بمؤمنين است و مؤمن بايد بداند و معتقد باشد بر اينکه خداوند ميداند آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است وَ أَن‌َّ اللّه‌َ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عَلِيم‌ٌ بلکه علم غير متناهي است و اگر همچه اعتقادي ندارد مسلّما از ايمان خارج است و مشمول اينکه خطابات نيست و زماني که اينکه عقيده را پيدا کرد ميداند که تمام احکام الهيه از روي حکمت و مصلحت و مطابق علم جعل شده مخصوصا اعمال حج که بسيار حکمتش از اذهان عامه بلکه خاصه دور است حتي در مجلسي بودم که جماعتي از علماء و دانشمندان تشريف داشتند و بحث آنها در قرباني مني که متجاوز از يک مليون شتر و گاو و گوسفند بي‌مصرف ميشود و تبذير مال است غافل از اينکه لَن يَنال‌َ اللّه‌َ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لکِن يَنالُه‌ُ التَّقوي مِنکُم حج آيه 37، پس معناي لِتَعلَمُوا اينست که بايد بدانيد که خداوند عالم بما في السموات و الارض و عالم بهر چيزي است و ايراد باحکام الهي نگيريد و بدانيد بدون حکمت نيست و لو شما حکمتش را بدست نياوريد و نفهميد و حکماء گفتند (عدم الوجدان لا يدل علي عدم الوجود) نفهميدن حکمت دليل بر بي‌حکمتي نيست.