تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ وَ إِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَکُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْها وَ اللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (101)
ترجمه
اى آنکسانيکه ايمان آورديد سؤال منمائيد از چيزهائى که اگر آشکار شود براى شما بد آيد شما را و اگر سؤال نمائيد از آنها هنگاميکه فرستاده ميشود قرآن آشکار شود براى شما عفو فرمود خدا از آن و خدا آمرزنده بردبار است.
تفسير
سؤال اگر از احکام و موضوعات شرعيه باشد بيانش بر شارع لازمست و اگر از احکام عقليه و موضوعات خارجيّه باشد بيانش لازم نيست و سؤال از موضوعات شرعيه و احکام آن نوعا موجب تکليف زائد براى مکلّف است و البتّه انسان از تکليف زائد بالطبع بدش مى‌آيد مثلا اگر پيغمبر (ص) فرمود نماز بخوانيد و صدقه بدهيد اگر سؤال نشود مکلف ميتواند باداء کمتر عملى که اسم نماز بر آن صادق است اکتفا نمايد آنهم در مدت عمر يکمرتبه و همچنين بتصدّق کمتر چيزيکه ماليّت داشته باشد و اگر سؤال نمايد چه بدهم و چه قدر بدهم و بکه بدهم و چند مرتبه بدهم و چند رکعت نماز بگذارم ممکن است اسباب زحمت شود و خداوند چون ارحم الراحمين بر بندگان است و آسايش آنها را طالب است و آنچه را صلاح آنها است بموقع بيان مى‌فرمايد اوّلا نهى فرموده بطور کلّى که از چيزهائى که اگر جوابش گفته شود ممکن است بدتان بيايد سؤال مکنيد ثانيا بيان فرموده موارديرا که جواب آن لازم است داده شود و آن موضوعات و احکام قرآن است که معمولا بعد از نزول از آنها سؤال ميشود تا معلوم شود که در اطراف آنها نبايد بهيچ وجه سؤال نمود زيرا در قسم اوّل ممکن است وقتى پيغمبر (ص) به بيند جوابش براى طرف
جلد 2 صفحه 278
بد است ندهد ولى در قسم دوم چون بيانش از وظائف شارع است اگر تکليف زائدى باشد بايد بفرمايد و اگر بفرمايد اسباب زحمت ميشود گذشته از آنکه سؤال زيادى اسباب اذيّت مسئول است و ايذاء غير حرام است و تدارکش بآنستکه غير راضى شود و خدا عفو فرمايد و در مجمع از حضرت امير المؤمنين (ع) نقل نموده که يکروز پيغمبر (ص) پس از خطبه فرمود خداوند بر شما واجب فرموده است حج را عکاشة بن محصن و در روايتى سراقة بن مالک عرض کرد آيا در هر سال پيغمبر (ص) جواب نفرمود و او مکرّر کرد تا دفعه سوم که پيغمبر (ص) فرمود واى بر تو از کجا دانستى که من نمى‌گويم بلى و اللّه اگر بگويم بلى واجب ميشود و اگر واجب شود استطاعت نداريد و اگر ترک کنيد کافريد پس واگذاريد مرا از آنچه واگذاردم شما را همانا هلاک شدند کسانيکه پيش از شما بودند براى سؤال زيادشان و مراجعه زياد به پيغمبران پس وقتى امر کردم شما را بچيزى اتيان نمائيد هر قدر استطاعت داريد و وقتى نهى نمودم شما را از چيزى اجتناب نمائيد از آن حقير عرض مى‌کنم اشاره است بسئوالات بنى اسرائيل در قضيه گاو و امثال آن و ناظر بجهت دوم است که سؤال از امورى است که بيانش وظيفه شارع است ولى اتفاقا راجع بحج تکليف زائدى نبوده که بواسطه سؤال اقتضا براى بيانش موجود شود و از انس بن مالک روايت نموده‌اند که اصحاب از پيغمبر (ص) زياد سؤال نمودند پس آنحضرت غضبناک بمنبر برآمد و فرمود سؤال کنيد و اللّه تا اينجا نشسته‌ام هر چه بپرسيد جواب مى‌دهم پس عبد اللّه بن حذافه که مردم در نسب آن طعن ميزدند عرض کرد اى پيغمبر خدا بفرما پدر من کيست حضرت فرمود حذافة بن قيس مرد ديگرى عرض کرد پدر من کجا است فرمود در آتش پس عمر برخواست و پاى پيغمبر (ص) را بوسيد و معذرت خواست و حضرت ساکت شد و اين آيه نازل گرديد و قمّى ره از حضرت باقر (ع) روايتى نقل نموده که اجمالش آنستکه بين صفيّه عمه پيغمبر (ص) و عمر مشاجره شده بود که در ضمن آن عمر گفته بود قرابت تو با پيغمبر (ص) براى تو نفعى ندارد و صفيه در آن ايام پسرش فوت شده بود از اين معنى هم متأثر شد و خدمت پيغمبر (ص) رسيد و واقعه را عرض کرد و گريه نمود پس پيغمبر (ص) به مسجد رفت و بعد از نماز به منبر برآمد و فرمود کجا هستند کسانيکه گمان مى‌کنند قرابت با من نفع ندارد وقتى در مقام محمود بايستم هر کس را بخواهم شفاعت مى‌کنم و امروز هر کس از من سؤال نمايد پدر من کيست مى‌گويم
جلد 2 صفحه 279
پس مردى برخاست و عرض کرد پدر من کيست فرمود پدر تو غير از آنستکه بنام آن خوانده ميشوى فلان بن فلان است ديگرى برخاست پرسيد پدر من کيست فرمود پدر تو همانستکه بنام آن خوانده ميشوى پس پيغمبر (ص) فرمود چرا آنکس که گمان مى‌کند قرابت من فائده ندارد نميپرسد از من پدرم کيست تا بگويم پس عمر برخواست و عرض کرد پناه ميبرم بخدا يا رسول اللّه از غضب خدا و غضب پيغمبر او مرا عفو فرما خدا تو را عفو کند پس اين آيه نازل شد حقير عرض مى‌کنم سوق روايت انس شهادت ميدهد که حديث ناقص است گويا ميخواسته ذيل روايت قمى ره را نقل نمايد بملاحظاتى نقل ننموده يا روات از او اين قسمت را حذف نموده‌اند در هر حال ظاهرا يک قضيه بوده و قيام عمر بملاحظه حال خودش بوده و ناظر است بجهت اول که سؤال از امورى است که وظيفه شارع بيان آن نيست و اگر بيان فرمايد تفضل است يا تنبيه سائل که از اين قبيل سؤالات خوددارى نمايد يا فضيحت اعداء آل رسول (ص) يا مصالح ديگرى که منظور بوده بهر صورت خداوند آن سؤالات بيجا را که موجب ملالت پيغمبر (ص) بود عفو فرمود چون خداوند آمرزنده و مهربانست و راضى بزحمت و رسوائى بندگان نمى‌باشد و در نفحات قسمتى از روايت انس را با قسمتى از حديث مجمع از امير المؤمنين (ع) تلفيق نموده و نسبت بانس داده و اين عجيب است و بر فرض صحّت مؤيّد نظريّه اخير است ..