تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لا يَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (105)
شأن نزول- ابن عباس گويد: پيغمبر صلى اللّه عليه و آله نامه‌اى نوشت به منذر که اهل نجران بود تا ايشان را به اسلام دعوت، اگر قبول ننمايند جزيه بگيرد.
منذر نامه رسول را بر عرب و ساير جحودان خواند. گفتند: جزيه قبول کنيم و ايمان
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 193
نياوريم. منذر واقعه را خدمت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله عرض. حضرت نامه‌اى ارسال که از عرب جزيه قبول نکن مگر اسلام يا شمشير؛ و ديگران، اسلام يا جزيه. منذرنامه را اعلام کرد. عرب، ايمان و اهل کتاب، جزيه قبول کردند.
منافقان زبان طعنه گشودند و گفتند: عجيب است از رسول، مى‌گويد خدا امر نموده جنگ کن تا «لا اله الّا اللّه» گويند؛ با وجود بر اين، از گبران و جحودان جزيه مى‌گيرد و عرب را بر اسلام اکراه مى‌کند. آيه شريفه نازل شد:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد عَلَيْکُمْ أَنْفُسَکُمْ: بر شما باد که محافظت نفس خود کنيد و ملتزم اصلاح آن بوده باشيد لا يَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَ: ضرر نرساند شما را کسى که گمراه است، يعنى ضلال او شما را ضررى نرساند إِذَا اهْتَدَيْتُمْ: چون قبول کنيد هدايت را و در آن ثابت باشيد، و از جمله اهتدى آنکه انکار منکر نمائيد بر حسب طاقت. چنانچه فرمود رسول اکرم صلى اللّه عليه و آله: من يرى منکرا و استطاع ان يغيّره فليغيّره بيده و ان لم يستطع فبلسانه و ان لم يستطع فبقلبه. «1» هر کس منکرى را ببيند و تواند تغيير دهد، پس بايد آن را تغيير دهد به دست. و اگر نتواند پس به زبان، و اگر نتواند پس به قلب.
بنابر اين مهتدى دست از نهى باز ندارد، و نگويد: ضلال ديگرى مرا ضرر نرساند. إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِيعاً: به سوى ثواب و عقاب حضرت ذو الجلال است بازگشت شما تماما از مطيع و عاصى فَيُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ: پس آگاه سازد شما را به جزاى آنچه بجا آورديد. اين متضمن وعد و وعيد است هر دو دسته را، و تنبيه بر آنکه هيچکس را به گناه غير مؤاخذه نکنند اگر سبب نباشد.
تتمه- ابن عباس گويد: اين آيه تأکيدترين آيات است در وجوب امر به معروف و نهى از منکر، چه خداوند مؤمنان را خطاب فرموده «عليکم انفسکم اى عليکم اهل دينکم» پس معنى آنکه اهل دين خود را از ناشايست منع کنيد و به
«1» مستدرک الوسايل، جلد 2، کتاب الامر بالمعروف و النّهى عن المنکر، باب سوّم، صفحه 361، حديث 7- وسايل الشيعه، جلد 11، کتاب الامر بالمعروف، باب سوّم، حديث 12 (هر دو حديث با حديث فوق الذکر تفاوت کمى دارند)
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 194
طاعت و عبادت امر نمائيد، که کفّار در اين باب ضررى به شما نتوانند رسانيد. «1» و مؤيد اين است که حضرت رسول در تفسير اين آيه فرمود «2»: بايد نهى از منکر را فرو مگذاريد مگر وقتى که مردمان بر فعل قبيح خود مستبد و معجب و خوشحال باشند؛ چنين وقت هر يک حصه خود نگهداريد و در تزکيه نفس خود کوشيد و عوام را به کار خود واگذاريد. زود باشد بعد از شما زمانى و روزگارى پيدا شود که ايام صبر باشد، و هر کس در آن ايام به طاعت خداى تعالى مشغول باشد ضلالت ديگران او را ضرر نرساند، بلکه گمراهى او سبب هلاکت خودش باشد.
و هر که در آن ايام به مثل شما عمل کند يک طاعت او، برابر پنجاه طاعت شما باشد، و هر مرد از ايشان درجه پنجاه مرد دارد، گفتند: يا رسول اللّه، چگونه در طاعت مثل هم باشيم و در درجه تفاوت داشته باشيم. فرمود: براى آنکه پيغمبر خدا در ميان شما هست و به فراغت از او، اخذ مسائل حلال و حرام و به آن عمل مى‌نمائيد. و آنها در زمانى باشند که نه پيغمبرى را ببينند و نه امامى، ايمان به من آورده و به احکام قرآن عمل کنند و به طاعت و عبادت قيام نمايند. پس فرق ميان شما و ايشان بسيار باشد.