تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ ثُمَّ الَّذِينَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ «1»
ترجمه
ستايش مر خدايرا است که آفريد آسمانها و زمين را و پديد آورد تاريکيها و روشنى را پس آنانکه کافر شدند با پروردگارشان برابر ميکنند ديگران را.
تفسير
شرح کلمه حمد در صدر کتاب گذشت و چون روى سخن در اين سوره با مشرکان و بت پرستان است خداوند توصيف فرموده خود را بامريکه موجب استحقاق او شود بحمد و عبادت و مفيد عدم لياقت غير او باين امر تا حجّت شود بر کسانيکه برابر نمودند غير خدا را با خدا در ستايش و پرستش مانند مشرکان و کسانيکه در برابر او بت را پرستيدند يا عدول از او به بت نمودند و تا دلالت نمايد بر نفى قول کسانيکه منکر حدوث عالم شدند و ابتدا فرمود بذکر حمد براى تعليم عباد و افاده اختصاص کمال آن بذات مستجمع کمالات و تقديم فرمود ذکر سماوات را بر ارض بصيغه جمع براى اشعار بشرف و منشأ آثار و برکات بودن هر يک از آسمانها بخلاف زمين و تعبير فرمود از آفريدن آسمانها و زمين بخلق و از پديدار کردن ظلمات و نور بجعل براى آنکه خلق متضمن معناى تقدير و جعل مفيد معناى تصيير است يعنى از تقدير آسمان و زمين و گردش آنها پديد آورد ظلمات و نور را و از ظلمات تعبير بجمع فرمود و از نور بمفرد براى تعدد اسباب ظلمت و وحدت سبب نور چون گفته‌اند اصل آن نار است و بنظر حقير براى اشاره بظلمانيّت جهت کثرت و نورانيّت جهت وحدت است و تقديم ظلمت بر نور گفته‌اند براى آنستکه ظلمت عدمى است و عدم مقدم است بر وجود چون روايت شده است خداوند خلق فرمود خلق را در تاريکى پس پاشيد بر آنها از نور خود و بنظر حقير براى اهتمام بذکر آنست در ردّ کسانيکه قائل شده‌اند بآنکه ظلمت امر عدمى است و قابليّت جعل ندارد با آنکه اگر عدمى هم باشد عدم مضاف است و مجعول به تبع است و الّا اسناد جعل بآن صحيح نبود
جلد 2 صفحه 297
و در آخر آيه استبعاد فرمود از بقاء فرق ثلثه کفار بر انکار و شرک و پرستش بت بلفظ ثم و عدولشان از حق با بودن آيات واضحة الدلالات بر وجود حق و وحدانيّت آن و اختصاص استحقاق پرستش بآن تعالى شانه و عظمت صنائعه چنانچه در احتجاج از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که اين آيه ردّ بر سه فرقه است الحمد للّه الذى خلق السموات و الارض رد دهريه است که منکر حدوث عالم شده‌اند و جعل الظلمات و النور رد بر ثنويّه است که قائل بالوهيت نور و ظلمت شده‌اند ثم الذين کفروا بربّهم يعدلون رد بر مشرکان عرب است که بت را بالوهيت اختيار نمودند و بنابر اين يعدلون بمعنى برابر مى‌کنند است و بربهم متعلق بآن است و محتمل است بربهم متعلق بکفروا باشد و يعدلون بمعنى عدول ميکنند باشد يعنى از خداوند به غير او تعالى شانه ..