اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ
الحَمدُ لِلّه‌ِ الَّذِي خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ وَ جَعَل‌َ الظُّلُمات‌ِ وَ النُّورَ ثُم‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا بِرَبِّهِم يَعدِلُون‌َ «1»
حمد مختص است بخداوند آن کسي که خلق و ايجاد فرمود آسمانها و زمين
جلد 7 - صفحه 4
را و قرار داد تاريکيها و روشنايي را پس از اينکه آيات بزرگ کساني که کافر شدند برگشتند بخداي خود و اعراض کردند و منکر پروردگار خود شدند.
الحمد للّه گذشت در مجلد اول در سوره مبارکه فاتحة الکتاب صفحه 97 و 98، معناي حمد و فرق بين آن و شکر و مدح و اينکه نسبت بين آنها عموم و خصوص مطلق است يا من وجه و بيان اختصاص جنس حمد بحضرت باري ذاتا و صفة و فعلا بنحو حقيقت و غير آن سرتاسر ممکنات لياقت حمد ندارند نه ذاتا و نه صفة و نه فعلا الا بنوع من العناية بالعرض و المجاز، و معناي مقام محمود و احمد و محمّد و معناي
(فلک الحمد علي‌ّ في جميع ذلک)
در دعاء کميل مراجعه فرمائيد الَّذِي خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ مراد از سماوات طبقات علويات است و آنها هفت طبقه بنص آيات قرآن که تعبير بسبع سماوات فرموده و تمام اينکه کواکب و ستاره‌ها و منظومات شمسيه در طبقه اولي است بنص آيه شريفه إِنّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنيا بِزِينَةٍ الکَواکِب‌ِ و الصافات آيه 6، و کرسي احاطه باين هفت طبقه دارد وَسِع‌َ کُرسِيُّه‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ آية الکرسي، و عرش محيط بکرسي و فوق عالم اجسام است وَ کان‌َ عَرشُه‌ُ عَلَي الماءِ هود آيه 9، دليل نيست بر اينکه آب فوق عرش باشد بلکه کلمه علي دلالت بر برتري عرش ميکند با اينکه کلمه علي الماء معلوم نيست مراد از اينکه ماء چه مائيست ممکن است انهار بهشت باشد که بهشت زير عرش است يا ماء ديگري که خدا ميداند بعلاوه عرش بر دوش حمله عرش است و ميفرمايد وَ يَحمِل‌ُ عَرش‌َ رَبِّک‌َ فَوقَهُم يَومَئِذٍ ثَمانِيَةٌ الحاقة آيه 7، و اخبار در حمله عرش بسيار داريم.
و مراد از ارض کره زمين است که روي کره آب است و سه ربع کره زمين را آب گرفته و يک ربع خشکيست که ربع مسکون ميگويند و اينکه هم طبقاتي دارد در تخوم ارض که هر طبقه زير زمين آثاري دارد و باين مناسبت در اخبار بارضين سبع
جلد 7 - صفحه 5
تعبير شده.
وَ جَعَل‌َ الظُّلُمات‌ِ وَ النُّورَ تعبير بجعل نمود و بخلق نفرمود بمناسبت اينکه همان خلقت کره زمين در مقابل خورشيد که از کرات علويه و جزو سماوات است تشکيل ميشود که حرکت زمين بحرکت وضعي تشکيل شب و روز ميدهد ظلمت شب و ضياء روز، و تقديم ظلمات بر نور براي اينست که قبل از خلقت نور ظلمات بوده چون ظلمت عبارت از امر عدمي است و نسبتش با نور عدم و ملکه است مثل عمي و بصر، و تعبير بجمع در ظلمات و مفرد در نور ممکن است براي اينکه باشد که منشأ نور فقط وجود منور است مثل شمس و اما سبب ظلمت اموري است: فقدان نور، عدم قابليت استناره، وجود حاجب و غير اينها مثلا غروب شمس، عمي، حدوث مرض در بصر، بستن چشم، رفتن در تاريکي، بر هم گذاشتن چشم، نوم، عطش، اضطراب خيال، تشويش خاطر و امثال اينها.
و از براي نور اطلاقاتي است: اطلاق بر ذات ربوبي اللّه‌ُ نُورُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ سوره نور آيه 35، زيرا خداوند ظاهر بالذات است لمقام واجب الوجودي و مظهر غير است از ممکنات بايجاد اطلاق بر مجردات و ارواح مقدسه و عالم عقول و نفوس
(اول ما خلق اللّه نوري)
حديث نبوي
(خلقکم اللّه انوارا)
زيارت جامعه
(اشهد انّک کنت نورا في الاصلاب الشامخة و الارحام المطهرة)
زيارت وارث، اطلاق بر قرآن و کتب سماويه إِنّا أَنزَلنَا التَّوراةَ فِيها هُدي‌ً وَ نُورٌ مائده آيه 48 قَد جاءَکُم مِن‌َ اللّه‌ِ نُورٌ وَ کِتاب‌ٌ مُبِين‌ٌ مائده آيه 18، اطلاق بر ايمان اللّه‌ُ وَلِي‌ُّ الَّذِين‌َ آمَنُوا يُخرِجُهُم مِن‌َ الظُّلُمات‌ِ إِلَي النُّورِ بقره آيه 258، و بر شمس و قمر و ساير نجوم و بر نار و سراج و غير اينها.
ثُم‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا شامل جميع طبقات کفار ميشود حتي منتحلين بدين اسلام مثل خوارج: نواصب، غلات، منکر ضروريات دين اسلام، مبدعين بِرَبِّهِم يَعدِلُون‌َ
جلد 7 - صفحه 6
يعني يجعلون له عدلا و نظيرا و شريکا چه شرک در عبادت مثل مشرکين يا شرک در افعال از خلق و رزق و امثال اينها يا شرکاء در تشبيه مثل يهود و نصاري و مجسمه از فرق مسلمين، و اينکه آيه شريفه در مقام تعجب است که با اينکه خداوند خالق آسمانها و زمين است و جاعل ظلمات و نور است چگونه کفار براي او مثل قرار ميدهند