اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
هُوَ الَّذِي خَلَقَکُم مِن طِين‌ٍ ثُم‌َّ قَضي أَجَلاً وَ أَجَل‌ٌ مُسَمًّي عِندَه‌ُ ثُم‌َّ أَنتُم تَمتَرُون‌َ «2»
او است آن کسي که خلق فرمود شما را از گل پس از آن تقدير فرمود براي شما مدت را و مدت ديگري است که معين شده نزد او پس از آن شما تشکيک و ترديد ميکنيد.
هُوَ الَّذِي خَلَقَکُم مِن طِين‌ٍ اشاره بماده اصليه بشر است که حضرت آدم عليه السّلام است چنانچه ميفرمايد در سوره ص آيه 71 إِذ قال‌َ رَبُّک‌َ لِلمَلائِکَةِ إِنِّي خالِق‌ٌ بَشَراً مِن طِين‌ٍ بعلاوه ماده نطفه از مأکولات است که در زمين بعمل ميآيد و نيز ميفرمايد مِنها خَلَقناکُم وَ فِيها نُعِيدُکُم وَ مِنها نُخرِجُکُم تارَةً أُخري طه آيه 57 ثُم‌َّ قَضي أَجَلًا گذشت معاني قضي و اطلاقات آن در قرآن مجيد در مجلد دوم صفحه 165 مراجعه شود، اراده و مشيت اتمام فعل، حکم، اعلام امر، خلق صنع و در اينجا بمعني تقدير است، و اجل بمعني مدت از بدو ايجاد تا زمان انقضاء و مراد مدت حيات است.
وَ أَجَل‌ٌ مُسَمًّي بين مفسرين اختلاف است در فرق بين اجلين و تماما بي‌مدرک است و اخبار بسياري داريم در اينکه مراد اجل محتوم که قابل تغيير نيست و در لوح محفوظ است و بسا انبياء و ائمه (ع) خبر ميدادند، و اجل غير محتوم که در لوح محو و اثبات است و علمش مختص بخدا است و بسا تغييرپذير
جلد 7 - صفحه 7
است که اجل مسمّي ميناميم و مسئله بداء که ضروريات مذهب شيعه و اخبار متواتره بتواتر معنوي بر طبق آن از ائمه (ع) رسيده و آيه شريفه يَمحُوا اللّه‌ُ ما يَشاءُ وَ يُثبِت‌ُ وَ عِندَه‌ُ أُم‌ُّ الکِتاب‌ِ رعد آيه 39، دال بر آنست.
و بداء در حق باري نه بمعناي تغيير نظر است مثل بدائيات در بنده‌گان بلکه تغيير مصالح و حکم است که بصفات و اعمال بشر و عبادت و معصيت و ادعيه و توسلات و غير اينها تغيير ميکند مثلا صله رحم باعث طول عمر ميشود و قطع آن موجب کوتاهي، صدقه باعث رفع بلا ميشود، دعاء موجب اجابت ميگردد، زکاة باعث زيادتي مال ميشود ترکش موجب زوال ميگردد، عبادت و بندگي و علم و صفات حميده باعث توسعه و معصيت و ظلم و امثال آن موجب ضيق، توسلات سبب قضاء حوائج و اعراض از علماء موجب تسلط ظالم و غير اينها و بعين مسئله بداء در تکوينيات مثل نسخ است در تشريعيات که بمقتضاي مصالح و حکم و مقتضيات حکم تغيير ميکند مثلا ظهور حضرت بقية اللّه از حتميات است لکن تقديم و تأخيرش قابل بداء است لذا ائمه عليهم السّلام اصل ظهور را خبر داده‌اند لکن زمان آن را معين نفرموده‌اند و مسئله بداء را ما در جلد اول کلم الطيب در باب نبوت بمناسبت مسئله نسخ متعرض شده‌ايم.
عنده تعبير بکلمه عنده اشاره باختصاص اينکه علم است بخدا و احدي غير از او اطلاعي ندارد مگر بوحي الهي.
ثُم‌َّ أَنتُم تَمتَرُون‌َ خطاب بکفار و کساني که مثل آنها هستند شک ميآورند و امتراء اشکال‌تراشيست و القاء شبهه که مورث شک شود و از همين باب است مراء و ماريه که جدال و مناظره باشد و بعيد نيست اشاره بکساني باشد که انکار معاد و بعث و نشور ميکنند اگرچه آيه مطلق است و اللّه العالم بمراده.
8