1- پيامبر، براى هدايت مردم، دلسوز و نسبت به اعراضشان غمگين بود. «وَ إِنْ کانَ کَبُرَ عَلَيْکَ إِعْراضُهُمْ»
2- پيامبر بايد روحيّات مخاطبان خود را بشناسد و بداند که گروهى از هر
«1». اسراء، 90.
«2». اسراء، 93.
جلد 2 - صفحه 447
معجزهاى که برايشان آورده شود، روى گردانند. «إِعْراضُهُمْ»
3- پيامبراکرم صلى الله عليه و آله مىخواست به هر طريق مردم هدايت شوند، امّا اشکال در روحيّهى لجوج کفّار است که خداوند هشدار مىدهد. «تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ»
4- خداوند مىتواند همه را هدايت کند؛ ولى حکمت او اقتضا مىکند که انسان آزاد باشد. «وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى»
5- ارضاى خواستههاى بهانهجويان و بىصبرى مبلّغان، جهل است. «فَلا تَکُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ» (ريشهى بسيارى از توقّعات نابجا، جهل است)