تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلَوْ لا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَ لکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ ما کانُوا يَعْمَلُونَ (43)
فَلَوْ لا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا: پس چرا وقتى که آمد ايشان را عذاب ما تَضَرَّعُوا زارى نکردند و روى تضرع و تذلل به درگاه ما نياوردند، که اگر تضرع کردندى بلا از آنها مندفع شدى وَ لکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ: و لکن سخت شده بود دلهاى آنها و ترک تضرع و زارى و عدم تنبه، از قساوت قلب است وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ: و
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 269
آراسته و زينت داد براى ايشان شيطان به وسوسه و اغراء به معصيت آنچه در آن بودند از لذت عاجله ما کانُوا يَعْمَلُونَ: آنچه بودند که عمل مى‌کردند. اين استدراک است در معنى و بيان صارف آنها از تضرع و تنبه.
تنبيه- آيه دلالت دارد بر آنکه موجب قساوت قلب، عجب به اعمال بود که شيطان تزيين نمود در نظر آنان، لذا ترک تضرع و انابه و توبه نمودند.
نهج البلاغه- قال عليه السّلام و لو انّ النّاس حين تنزل بهم النّقم و تزول عنهم النّعم فزعوا الى ربّهم بصدق من نيّاتهم و وله من قلوبهم لردّ عليهم کلّ شارد و اصلح لهم کلّ فاسد «1». حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: اگر بدرستى که مردم در حين نزول نقمت و زوال نعمت، فزع کنند بسوى پروردگار خود به صدق نيتشان و سرگشتگى قلوبشان، هر آينه رد شود بر ايشان هر رميده شده، و اصلاح فرمايد براى ايشان هر فاسدى را.
تتمه- يکى از صفات مهلکه، عجب است. چنانچه در حديث وارد شده:
ثلث مهلکات: شحّ مطاع و هوى متّبع و اعجاب المرء بنفسه. «2» سه چيز از مهلکات است: 1- بخلى که اطاعت شود 2- هوى که پيروى شود 3- باليدن شخص به خود.
مروى است که روزى حضرت موسى عليه السّلام نشسته شيطان وارد شد، و بر او برنسى «3» رنگارنگ بود. چون نزديک حضرت رسيد برنس را کند و ايستاد و سلام کرد. حضرت پرسيد: کيستى؟ گفت: ابليس، آمدم سلام بر تو کنم به سبب مرتبه عظيم که نزد خدا دارى. حضرت پرسيد: اين برنس چيست؟ گفت:
اين را به جهت آن دارم که قلوب فرزندان آدم را به سوى خود کشم. حضرت موسى عليه السّلام گفت: کدام گناه است چون بنى آدم مرتکب آن شد تو بر آن غالب شوى؟ گفت: هر وقت عجب به خود نمايد و طاعت خود را به نظر آورد و
«1» نهج البلاغه، خطبه 176.
«2» خصال صدوق، باب الثلاثه، صفحه 84، حديث 10 و 11 و 12.
«3» برنس کلاه دراز.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 270
گناهش را حقير داند. «1»