تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ کُلِّ شَيْ‌ءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ (44)
فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ: پس آن زمان فراموش کردند کافران مکذب آنچه تذکر و تنبه و پند داده شده بودند به آن از باساء و ضرّاء، و به آن منبهات، متعظ و متذکر نشدند فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ کُلِّ شَيْ‌ءٍ: بگشاديم بر ايشان درهاى همه چيز را از انواع نعمت و رحمت. مراد تکثير نعمت است نه استيعاب همه آن، يعنى چون به بلا و نقمت و محنت متعظ نشدند، به آسانى و وسعت امتحان کرديم. حاصل آنکه به جهت الزام حجت و ازاحه علت، هم به سراء و ضراء.
هم به شدت و رخا، آزمايش نموديم.
تنبيه- اين فراخى و وسعت، نعمت نيست، بلکه نقمت و آن را نعمت استدراج نامند، چنانچه حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله فرمود: اذا رأيت اللّه يعطى على العاصى فانّ ذلک استدراج منه. «2» هر گاه ببينى خداوند عطا فرمايد نعم را بر عاصى، پس بدرستى که اين نعمت استدراج است از جانب او. بعد اين آيه تلاوت نمود.
از حضرت على عليه السّلام مروى است: يا ابن ادم اذا رأيت ربّک سبحانه يتابع عليک نعمه و انت تعصيه فاحذره «3» اى پسر آدم، هر گاه ديدى پروردگار تو که منزه است از تمام نقايص، پى در پى عطا کند به تو نعمتهاى خود را و حال آنکه معصيت کنى، پس بترس از او و بپرهيز از معاصى، که تتابع نعم با وجود
«1» بحار الانوار، جلد 13، صفحه 350، حديث 39.
«2» مجمع البيان ج 2 ص 302.
«3» نهج البلاغه، حکمت 24.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 271
معصيت استدراج است از حضرت سبحان تا داخل نشوى در کريمه «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ»* «1».
خلاصه ابواب نعم خود را بر کفار که اصحاب استدراج مفتوح ساختيم حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا: تا اينکه شاد شدند بر وجه نظر و شگفت داشتند به آنچه داده شدند از انواع نعم و دل در آن بستند و آن را سبب استيفاى لذات ساخته به اشتغال نعم از منعم بازماندند و به مراسم شکر و لوازم سپاسدارى اقدام ننمودند، لذا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً: گرفتيم ايشان را ناگهان به عقوبت و عذاب فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ: پس آنگاه ايشان بعد از معاينه عذاب، بسيار حسرت خورندگان و پشيمانان و مأيوسانند.
العياشى عنه عليه السّلام: لمّا ترکوا ولاية على و قد امروا بها اخذناهم بغتة (الايه) قال نزلت فى ولد العبّاس «2».
عياشى از آن حضرت روايت نموده: وقتى که ترک کردند ولايت على عليه السّلام را و حال آنکه امر شده بودند به آن، گرفتيم ايشان را به ناگهان (الخ) بعد فرمود نازل شده است در حقّ بنى عباس.
حضرت باقر عليه السّلام فرمايد: پس چون ترک کردند ولايت على بن ابى طالب عليه السّلام را و حال آنکه بتحقيق امر شده بودند به آن، گشوديم بر آنها ابواب هر چيز را. مراد دولت و بسط مکنت آنهاست در دنيا و يک مرتبه ناگهان گرفتيم آنها را به قيام قائم به نحوى که گويا از آنها سلطانى نبوده است هرگز. «3»