تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِکُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ (30)
ترجمه
و هنگاميکه گفت پروردگار تو بفرشته‌گان همانا من قرار دهنده‌ام در زمين جانشينى را گفتند آيا قرار ميدهى در آن کسيرا که فساد کند در زمين و بريزد خونها را و ما تسبيح ميکنيم بستايش تو و تنزيه ميکنيم تو را گفت خدا همانا من ميدانم آنچه را که شما نميدانيد.
تفسير
قبل از آنکه خدا آدم را خلق نمايد بنى جان در زمين سکونت داشتند و ابليس پادشاه آنها بود و چون فتنه و فساد نمودند و سرکشى و خونريزى کردند خداوند ملائکه را بعث فرمود که آنها را کشتند و ابليس را دستگير نموده بآسمان آوردند لذا وقتى خداوند بملائکه فرمود من ميخواهم بجاى بنى جان آدم را خلق نمايم و در زمين سکونت دهم عرض کردند ميخواهى باز خلق معصيت کارى را خلق فرمائى ما که هميشه مشغول تسبيح و تقديس توايم و هيچ معصيتى از ما سر نميزند چه عيب داريم که اراده فرمودى غير از جنس ما که بتواند معصيت نمايد بيافرينى و گفته‌اند تسبيح نفى صفات نالايق است و تقديس اثبات صفات لايق و از تفسير امام (ع) استفاده ميشود که ملائکه بعد از قتل بنى جان با ابليس در زمين ماندند و در عبادت آنها تخفيفى داده شده بود و چون خدا خواست بجاى آنها آدم را در زمين خلق فرمايد و آنها را بآسمان برگرداند چون عبادت بر آنها در مراجعت سنگين‌تر ميشد اين سؤال را نمودند و مرادشان از تقديس تطهير زمين بود براى خدا از بنى جان که معصيت کار شدند و از بعضى روايات ديگر در اين باب استفاده ميشود که مقصود از جعل خليفه نصب پيغمبران و اوصياء ايشان بود که جانشينان خدايند در زمين و اين معنى انسب بلفظ جعل است و مراد از خليفه
جلد 1 صفحه 54
بنابراين حجت است در هر حال پس از پاک شدن زمين از لوث اجنه عصاة مقرر گرديد زمين مسکن بنى آدم که اشرف مخلوقاتند شود و اين گفتگو بين خداوند و ملائکه هم براى اظهار فضل و کمال آدميان بود که با داشتن غضب و شهوت در ميان آنها کسانى يافت ميشوند که معصيت نميکنند و مظهراتم صفات الهى هستند و مقرر گرديد ميان بنى آدم و اجنّه حجابى افکنده شود و جايگاه آنها در هوا و بيابان قفر باشد و از مردم صالح کناره نمايند و با مردم عاصى مجاورت کنند و ملائکه‌ئيکه جرئت بر اين سؤال نموده بودند چون بصورت اعتراض بود پنج هزار سال از عرش الهى دور شدند و چون از گفتار خودشان پشيمان شدند و دست مسئلت بجانب عرش اعظم دراز نموده طلب رحمت و مغفرت نمودند خداوند بنظر رحمت بر آنها نگريست و بيت المعمور را براى توبه آنها وضع فرمود مانند کعبه براى توبه بنى آدم پس طواف نمودند ملائکه آنخانه را و آن خانه‌ايست که داخل ميشود در آن هر روز هفتاد هزار ملک و ديگر معاودت نمى‌کند بسوى آنخانه هرگز و در جواب خداوند از ملائکه اشاره است بآنکه افعال حکيم خالى از حکمت نيست و هر کس استعداد فهم آنرا ندارد.