تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِکَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ (31)
ترجمه
و تعليم فرمود بآدم نامها را بتمامى پس عرضه داشت آنانرا بر ملائکه و فرمود خبر دهيد مرا بنامهاى اينان اگر هستيد راستگويان..
تفسير
خداوند پس از آنکه اراده فرمود آدم را خلق فرمايد يک مشت آب صاف خوشگوار بدست راست خود برداشت و هر دو دست خدا راست است و فرمود از تو مى‌آفرينم انبيا و اوصيا و صلحاء و شيعيان آنها را و يک مشت آب تلخ شور برداشت و فرمود از تو خلق ميکنم فراعنه و جبابره و طاغيان و عاصيان و پيروان آنها را پس آندو آب را در کف خود با يکديگر مخلوط و ممزوج فرمود و در مقابل عرش حرکت داد و زير و زبر فرمود و آنگل مصفى شد پس امر فرمود ملائکه چهار جهت را که آن گل را خوب عمل بياورند و چهار طبع را در آن جاى دهند و آنها امتثال نموده خون و بلغم و صفرا و سودا را از چهار جانب در آن جاى دادند و آثار اين طبائع بر آنها مرتب گرديد و کالبد آدم تمام شد و تا چهل سال مصور باقى ماند پس دميد خداوند در او روح
جلد 1 صفحه 55
را و چون بدماغش رسيد عطسه کرد و دو زانو نشست و گفت الحمد للّه و خداوند در جوابش فرمود يرحمک اللّه ربک و از اينجا سبقت گرفت رحمت براى بنى آدم بر غضب از طرف خداوند اين خلاصه روايتى است که قمى از امام باقر (ع) نقل نموده و اکثر مضمون اين حديث در روايات کثيره از ائمه هدى نقل شده است پس از آن تعليم فرمود خداوند به آدم (ع) تمامى اسماء الحسنى را و به سبب آن معلوم شد براى او تمام حقائق موجودات و چون آنحضرت پيغمبر مرسل و انسان کامل و مظهر تام صفات الهى بود لياقت و قابليت اين تعليم را داشت و ملائکه چون در طينت آنها خلط و ترکيبى نبود و عقل مجرد بودند لهذا هر صنف از آنها عبادت مخصوصى داشتند بعضى فقط قائم بودند و برخى فقط راکع و دسته فقط ساجد و شهوت و غضب نداشتند قابليت تعليم تمام اسماء در آنها نبود و به اين جهت چون خداوند اشباح موجودات را که مظاهر اسماء هستند بر آنها عرضه داشت و طلب فرمود که خبر دهند از اسماء آنها عاجز شدند و اعتراف بقصور نمودند و تصديق کردند که خلق آدم (ع) بر طبق حکمت بوده و او احق از آنها بخلافت خداوند در زمين است و غرور آنها زائل شد و عرضه داشتند خداوندا تو منزهى از آنکه برخلاف حکمت کارى کنى ما بهمان اندازه و حدّ وجود خودمان که بما عطا فرمودى قابليت تعلم داشتيم و بآن اندازه بما تعليم فرمودى و تو دانائى بهمه چيز و حکيمى در کليه امور چنانچه مفاد آيه بعد است و پشيمان شدند از ادعاء ضمنى که در آيه قبل نموده بودند که ما احقيم بخلافت تو در زمين براى آنکه عبادت ميکنيم و معصيت نمينمائيم و از اينجا معلوم ميشود که مناط لياقت براى خلافت خداوند اعلميت است و قمى نقل نموده که فرمود خدا تعليم نمود اسماء کوه‌ها و درياها و وادى‌ها و روئيدنيها و حيوان را و در مجمع و عياشى از حضرت صادق (ع) نقل نموده که پرسيدند چه چيز خداوند بآدم (ع) تعليم نمود فرمود زمينها و کوه‌ها و راه‌هاى آنها و وادى‌ها را پس نظرى ببساط زير پاى خود افکند و فرمود اين بساط هم از چيزهائى است که خداوند بآدم تعليم فرمود و در تفسير امام (ع) از حضرت سجاد (ع) نقل فرموده که خداوند تعليم فرمود بآدم نامهاى هر چيزى را و نيز فرمود که تعليم فرمود بآدم اسماء انبيا و اوليا و اعداء سرکش ايشانرا و در اين مقام فيض رحمه اللّه تحقيقى فرموده و آنرا وجه جمع بين روايات پنداشته و خلاصه آن آنستکه چون انسان مظهر تام اسماء الهى است و امير المؤمنين (ع) فرموده انسان نمونه است از عالم کبير چون از قواء مختلفه
جلد 1 صفحه 56
خلق شده و داراى اجزاء متباينه است از قبيل جسم و روح و عقل و وهم و خيال و حس و ادراک و شهوت و غضب و خداوند خلق فرموده است او را پس تعليم فرموده است باو تکوينا تمام حقائق موجودات را در عالم عقل که از آنها باصطلاحات مختلفه تعبير ميشود بکلمات و اسماء و ارباب انواع و عقول و علل وجوديه خلق ميباشند و آنها دلالت دارند بر ذات احديت چنانچه اسم دلالت دارد بر مسمى نهايت آنکه دلالتشان ذاتى است نه لفظى و اسم آنستکه دلالت بر مسمى نمايد بهر نحو باشد و باين جهت آنها را اسماء خوانده‌اند و امام صادق (ع) فرموده است مائيم و اللّه اسماء الحسنى که قبول نميکند خدا از بندگان عملى را مگر با معرفت بما و اينکه در دو روايت امام (ع) يکى تمام موجودات ذکر شده و ديگر اولياء و اعداء براى آنستکه تمام موجودات مظاهر اسماء و صفات الهى هستند و صفات لطف در اولياء و صفات قهر در اعدا جمع است و مناسب نيست که خداوند صرف الفاظ را تعليم فرموده باشد زيرا آن علم لغت است که از علوم اوائل است و موجب مفاخرت و افضليت آدم (ع) بر ملائکه نميشود و بنظر حقير اگر چه بيان ايشان لطيف است ولى از جهاتى بر خلاف ظاهر آيه و روايات است يکى آنکه مراد از تعليم تکوين و خلق است ديگر آنکه مراد از اسماء عقول کليه يا ارباب انواع است سوم آنکه اين بيان مناسب با آنستکه مراد از آدم نوع انسان باشد با آنکه در ظاهر مراد شخص است و بيان حقير مبرى از اين عيوب و واجد محسنات تحقيق ايشان است و اينکه ارجاع ضمير ذوى العقول باشباح موجودات که معانى اسماء الحسنى هستند شده براى آنستکه آنها عقول مجرده و انوار محضه ميباشند و ممکن است از باب تغليب باشد و بواسطه فناء لفظ در معنى بسبق ذکر اسماء در مرجع ضمير عرضهم اکتفا شده است بعلاوه کلام دلالت بر آن دارد.