تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَيْکَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ وَ ما مِنْ حِسابِکَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (52)
«1» مجمع البيان ج 2 ص 304.
«2» نهج البلاغه، خطبه 112.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 279
شأن نزول- از على بن ابراهيم رحمه اللّه- جماعتى، فقراى مؤمنين، اصحاب صفه بودند (چهارصد نفر از اهالى و اموال خود مهاجرت به مدينه و در صفّه مسجد مکان داشتند) و حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله به نفس نفيس خود سرپرستى ايشان مى‌فرمود و طعام را براى آنها حمل و به آنها مجانس و مأنوس بود. اغنياء که مى‌آمدند آن را کاره داشته، و مى‌گفتند: دور نما اينها را.
شخصى از انصار روزى خدمت حضرت شرفياب، يکى از اصحاب صفّه نزديک حضرت نشسته بود. آن شخص دور نشست. حضرت، او را امر فرمود که نزديک بيا اطاعت ننمود. فرمود: ترسيدى از فقر او به تو برسد. گفت: اين جماعت را از خود دور نما؛ آيه شريفه نازل شد: «1» وَ لا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ: و دور مکن و مران از مجلس خود آنان را که مى‌خوانند و ياد مى‌کنند پروردگار خود را بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِ: در صبح و شب يعنى شب و روز ياد خدا نمايند. يا مراد نماز صبح و عصر است. و نزد بعضى مراد نماز پنجگانه است. از امام محمّد باقر عليه السّلام مروى است مراد آنکه قرآن مى‌خوانند در هر دو طرف روز. «2» تذکره- ذکر الهى در اين دو وقت فايده عظيم مترتب باشد، چنانچه در امالى- صدوق از جابر از ابى جعفر عليه السّلام فرمود: رسول خدا صلى اللّه عليه و آله فرمود: ملک هر آينه نازل شود با صحيفه‌اى در اوّل روز. و اوّل شب مى‌نويسد در آن عمل پسر آدم را. پس عمل کنيد در اوّل و آخر روز خيرى را، خداى تعالى مى‌آمرزد براى شما آنچه ما بين آنست انشاء اللّه، زيرا خدا فرمايد: «مرا ياد نمائيد (به طاعت) تا شما را ياد فرمايم (به رحمت)، و فرمود و ياد الهى شما را اکبر است. «3» يُرِيدُونَ وَجْهَهُ: مى‌خواهند بدان نماز و دعا و ذکر
«1» مجمع ج 2 ص 305- تفسير قمى، جلد اوّل، صفحه 202.
«2» مجمع البيان ج 2 ص 306.
«3» جامع الاخبار، صدوق، فصل 56 فى الاخلاص، حديث دوّم.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 280
جهت رضاى الهى و طريقه اخلاص او را. حاصل آنکه پروردگار خود را مى‌خوانند به حالتى که مخلصانند در آن.
تنبيه- تقييد دعا به اخلاص تنبيه است بر آنکه اخلاص، ملاک امر باشد، و ترتب نهى بر آن، اشعار دارد بر آنکه دعا بر وجه اخلاص مقتضى اکرام ايشان و منافى طرد و دورى ايشان است. از فرمايشات حضرت صادق عليه السّلام اخلاص جمع مى‌کند اعمال فاضله را و اخلاص است مفتاح قبولى اعمال و وقوع رضاى الهى به آن. پس هر که قبول فرمايد خدا عملش را و راضى شود از او، او مخلص است، اگرچه کم باشد عملش. و هر که را قبول نفرمايد خدا از او، پس مخلص نيست، اگرچه عملش کثير باشد اعتبارا به آدم و ابليس (که آدم با کمى عمل مقبول، و ابليس با کثرت آن مطرود گشت). «1» ما عَلَيْکَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ: نيست بر تو از حساب و اعمال آنها چيزى وَ ما مِنْ حِسابِکَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ: و نيست از حساب و عمل تو بر ايشان چيزى، و حساب ايمان آنها بر تو نيست. شايد ايمان آنها اعظم باشد از کسانى که طمع به ايمانشان دارى، يا مؤاخذه نمى‌شوى به حساب ايشان و نه ايشان به حساب تو تا بدينجهت اهتمام نمائى در ايمان آنها بر وجهى که مؤمنان را از نزد خود برانى بسبب طمع در ايمان آنها فَتَطْرُدَهُمْ: (جواب نفى است) يعنى نيست بر تو حساب آنها و نيست بر ايشان حساب تو تا برانى ايشان را فَتَکُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ: (جواب نهى است) يعنى ايشان را مران، که اگر برانى پس باشى از ظالمان. اين غايت مبالغه است در منع از طرد مؤمنان، اگرچه در تقديم رؤسا و اغنيا بر ضعفا و فقرا ايمان آنها بود نه دور کردن فقرا و ضعفا، اما چون سبحانه و تعالى به علم ازلى مى‌دانست که هرگز ايشان ايمان نياورند و مدعاى ايشان از اين اظهار، خدعه و مکر است، لذا پيغمبر صلى اللّه عليه و آله را از مکر آنها مطلع گردانيد.
تبصره- از آنجا که شيطان مترصد است که به انواع حيله و مکر مردم را از راه حق گمراه گرداند، طايفه‌اى را به انتساب اصحاب صفه، فريب؛ و رشته
«1» مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقه، فصل 76 فى الاخلاص، حديث اوّل.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 281
تصوف را بدستاويز شياطين انسى جعل، و جماعت بسيارى را منحرف، و فرق بى‌شمار هويدا گردانيده، غافل از آنکه رويه اين طايفه با اصحاب صفه تباين کلى دارد.
مرحوم ثقة الاسلام مقدس اردبيلى در حديقة الشيعه شرح مفصلى در اقسام و عقايد آنها بيان، و بيست و دو فرقه عنوان فرمود: حلوليه، مشارکيه، شمراخيه، منصوريه، زراقيه، واصليه، حبيبيه، ولايتيه، وحدتيه، مباحيه، ملامتيه، مدحوريه، واقفيه، عشاقيه، کامليه، الهاميه، تلقينيه، جوريه، نوريه، باطنيه، جمهوريه، تسليميه، شيعه بايد متفرس باشد و فريب نخورد. و بدانکه احاديث از ائمه معصومين در مذمت آنها وارد شده و مقدس اردبيلى چهل حديث روايت نموده از جمله:
در عيون- از حضرت رضا عليه السّلام: من ذکر عنده الصّوفيّة و لم ينکره بلسانه او قلبه فليس منّا و من انکرهم فکانّما جاهد الکفّار بين يدى رسول اللّه. «1» هرکه ذکر شود نزد او صوفيه و انکار نکند ايشان را به زبان يا به قلبش، پس نيست از ما. و هر که انکار نمايد، چنان است که جهاد نموده در حضور پيغمبر صلى اللّه عليه و آله.
و محمّد بن ابى نصر گويد: يکى از اصحاب، خدمت حضرت صادق عليه السّلام عرض کرد: ظاهر شده در اين زمان قومى و آنها را صوفيه نامند، چه مى‌فرمائيد در باره آنها؟ فرمود: بتحقيق آنها دشمن ما باشند. هر که ميل کند به آنها، از آنها بوده و محشور شود با آنها. و زود است قومى ادعاى محبت ما نمايند، و حال آنکه مايل به اين طايفه و متشبه به آنها و لقب آنها را به خود گذارند، و تأويل کنند اقوال آنها را. پس هر که مايل به آنها شود از ما نيست و ما از او برى هستيم، و هر که انکار آنها نمايد مانند کسى باشد که جهاد نموده در رکاب پيغمبر.
«1» سفينة البحار، جلد 2، صفحه 57 (بنقل از حديقة الشيعه)
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 282