اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذا رَأَيت‌َ الَّذِين‌َ يَخُوضُون‌َ فِي آياتِنا فَأَعرِض عَنهُم حَتّي يَخُوضُوا فِي حَدِيث‌ٍ غَيرِه‌ِ وَ إِمّا يُنسِيَنَّک‌َ الشَّيطان‌ُ فَلا تَقعُد بَعدَ الذِّکري مَع‌َ القَوم‌ِ الظّالِمِين‌َ (68)
و زماني که ديدي کساني را که تکلّم ميکنند بسخريه و استهزاء در آيات ما پس اعراض فرما از آنها تا اينکه در موضوعات ديگري وارد شوند و اگر شيطان تو را
جلد 7 - صفحه 105
بنسيان انداخت پس از تذکر هم‌مجلس نشو با قوم ستمکاران.
کلام در اينکه آيه توقف دارد بر بيان چند امر: امر اول- در موضوع عصمت انبياء، عقيده اهل تسنن وفاقا ليهود و نصاري انکار عصمت است و ضرورت مذهب شيعه بر عصمت انبياء و ملائکه و اوصياء انبياء قائم است و ادلّه آن را در باب شرائط نبوت و امامت بيان کرده‌ايم در کلم الطيب مجلد اول و دوم و هم در همين تفسير در مجلد اول در قضاياي آدم عليه السّلام پس از اينکه موضوع مي‌گوييم دو قسم عصمت داريم يکي معصوم از کليه معاصي چه کبيره و چه صغيره حتي خيال معصيت در قلوب مطهره آنها خطور نميکند چه قبل از وصول بمقام نبوت و امامت چه بعد از وصول از ابتداء ولادت تا حين موت و اينکه از مسلميات تمام شيعه است. دوم عصمت از خطاء و سهو و نسيان و شک و ريب. بعضي منکر شدند حتي کتاب سهو النبي نوشتند و استناد بظواهر بعض آيات و اخبار کردند و بعضي تفصيل قائل شدند که در باب احکام و تبليغ معصوم بودند ولي در امور خارجيه غير مربوطه باحکام ممکن است سهو و نسيان بر آنها، و لکن مذهب حق وفق مشهور شيعه و محققين از علماء اعلام معصوم از کليه سهو و نسيان و خطاء و اشتباه و شک و ريب بودند و دليل بر اينکه مطلب وجوهي است:
وجه اول- اگر عروض اينکه نحوه عوارض بر آنها ممکن باشد قطع بفرمايشات آنها پيدا نميشود و حجت بر خلق تمام نميگردد و اينکه موجب نقض غرض ميشود و بر خدا محال است.
وجه دوم- مسلّما اگر از اينکه عوارض محفوظ باشند صلاح امّت است و خالي از مفسده و فعلي که عين صلاح باشد و هيچگونه مفسده‌اي در او نباشد بر خداوند لازم است و ترکش قبيح و بمقتضاي عدل فعل قبيح از خدا صادر نخواهد شد.
وجه سوم- اينکه گونه عوارض از تصرفات شيطان است و منشأ آن اخلاق رذيله
جلد 7 - صفحه 106
و ملکات سيّئه و صفات قبيحه است که راههاي شيطانيست و کساني که متخلق بجميع اخلاق حميده و منزّه از جميع صفات رذيله هستند شيطان راهي بقلوب مطهره آنها ندارد و ابواب آن بسته است و از اينکه عوارض مصون و محفوظ هستند.
وجه چهارم- نص‌ّ آيه شريفه در خطاب بشيطان إِن‌َّ عِبادِي لَيس‌َ لَک‌َ عَلَيهِم سُلطان‌ٌ إِلّا مَن‌ِ اتَّبَعَک‌َ مِن‌َ الغاوِين‌َ حجر آيه 43 إِنَّه‌ُ لَيس‌َ لَه‌ُ سُلطان‌ٌ عَلَي الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ عَلي رَبِّهِم يَتَوَکَّلُون‌َ نحل آيه 102 إِن‌َّ عِبادِي لَيس‌َ لَک‌َ عَلَيهِم سُلطان‌ٌ اسراء آيه 67، و غير اينها و فرد اجلاي عباد اللّه و مؤمنين و متوکّلين انبياء هستند و تفصيل از يد از اينکه در محال مذکوره مراجعه شود و پس از اينکه مقدمه بشرح آيه شريفه بپردازيم.
وَ إِذا رَأَيت‌َ الَّذِين‌َ يَخُوضُون‌َ فِي آياتِنا اينکه جمله دلالت ندارد بر اينکه پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ديده باشد يا در مجلس آنها وارد شده باشد زيرا گفتند قضاياي شرطيه تصدق عن کاذبين مثل لَو کان‌َ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللّه‌ُ لَفَسَدَتا انبياء آيه 22، لکن لم تکن و لم تفسدا، بلکه اينکه دستور است که نبايد در مجالس معصيت بالاخص همچه مجلسي که اهانت بدين و قرآن بکنند حاضر شد و اگر حاضر است بايد برخواست و خارج شد لذا ميفرمايد فَأَعرِض عَنهُم بلکه بعضي از علماء فتواي ببطلان صلوة در اينکه مجالس داده‌اند و خطاب اگرچه بپيغمبر است لکن حکم عام است.
حَتّي يَخُوضُوا فِي حَدِيث‌ٍ غَيرِه‌ِ يعني اعراض کن از آنها تا اينکه از خوض در آيات ما منصرف شوند و خوض آنها مذاکره و حديث کردن شي‌ء ديگري باشد چون وظيفه پيغمبر ارشاد جاهل است و نميتواند بکلي از مجالست آنها اعراض نمايد وَ إِمّا يُنسِيَنَّک‌َ الشَّيطان‌ُ فَلا تَقعُد بَعدَ الذِّکري اينکه جمله هم قضيه شرطيه است دلالت ندارد بر اينکه نسيان شيطاني بر پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم عارض شده بلکه
جلد 7 - صفحه 107
مفادش اينست که بر فرض نسيان بمجرد تذکر بايد خارج شد و گفتيم حکم عام است و اينکه خطابات در قرآن بسيار است مثل لَئِن أَشرَکت‌َ لَيَحبَطَن‌َّ عَمَلُک‌َ زمر آيه 65، دليل نيست بر اينکه آن حضرت و انبياء قبل شرک آورده باشند يا ممکن باشد شرک بياورند.
مَع‌َ القَوم‌ِ الظّالِمِين‌َ اينکه جمله دلالت دارد که هر مجلس معصيتي که اهل آن ظالم بنفس باشند يا ظالم بدين يا بغير نبايد حاضر شد و بعد از اينکه بيان روشن احتياج بتصرفات بعض مفسرين نداريم که نسيان را بمعني ترک گرفته و استشهاد بآيه شريفه فَاليَوم‌َ نَنساهُم کَما نَسُوا لِقاءَ يَومِهِم هذا اعراف آيه 49 و آيه شريفه وَ قِيل‌َ اليَوم‌َ نَنساکُم کَما نَسِيتُم لِقاءَ يَومِکُم هذا جاثيه آيه 33 نمودند و فيه اينکه بمعني ترک در اينکه آيه اشکال را اصعب ميکند زيرا دلالت بر تعمد دخول ميکند بعلاوه ترک فعل عبد است نه فعل شيطان و همچنين ذکر را بمعني تذکر دادن نبي و موعظه و نصيحت و ارشاد گرفته اينهم بسيار دور است زيرا بعد الوعظ معني ندارد برخاستن و معني چنين ميشود که اگر آنها را متذکر نميکني نشستن در مجلس آنها مانعي ندارد و اگر متذکر کردي برخيز و بيرون رو چه اندازه خنک است.