اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذ قال‌َ رَبُّک‌َ لِلمَلائِکَةِ إِنِّي جاعِل‌ٌ فِي الأَرض‌ِ خَلِيفَةً قالُوا أَ تَجعَل‌ُ فِيها مَن يُفسِدُ فِيها وَ يَسفِک‌ُ الدِّماءَ وَ نَحن‌ُ نُسَبِّح‌ُ بِحَمدِک‌َ وَ نُقَدِّس‌ُ لَک‌َ قال‌َ إِنِّي أَعلَم‌ُ ما لا تَعلَمُون‌َ (30)
(و ياد کن زماني را که پروردگار تو بملائکه فرمود من در زمين جانشين قرار ميدهم ملائکه گفتند آيا کسي را ميگذاري که فساد کند و خونريزي نمايد و حال آنکه ما تسبيح و تقديس تو ميکنيم فرمود من دانا هستم چيزي را که شما نميدانيد)
1- سورة الصافات آيه 6 (ما آسمان نزديک را بآرايش ستارگان آراستيم)
جلد 1 - صفحه 495
در تفسير اينکه آيه بنحو اختصار در چند مقام سخن مي‌گوييم:
«مقام اول»
در شرح الفاظ آيه: و او عاطفه از باب عطف جمله بجمله است و کلمه اذ وقتيه و متعلق بفعل مقدر مانند اذکر و نحو آن و در موضع نصب است، و قول به اينکه زائده است بدون وجه ميباشد و قول خداوند بملائکه وحي اوست، نظير قرآن که قول و کلام الهي و وحي اوست، و درباره وحي و کيفيّت آن و اقسام آن در ذيل آيه شريفه وَ الَّذِين‌َ يُؤمِنُون‌َ بِما أُنزِل‌َ إِلَيک‌َ الآية اشاره نموديم و همچنين در جلد اول کلم الطيب از ص 180 تا ص 184 اقسام آن را بيان کرده‌ايم و گفته‌ايم که وحي بمعني کلام خفي‌ّ است بنحوي که غير مخاطب نفهمد و در قرآن وحي را اطلاقاتي هست که بذکر بعضي از آنها ميپردازيم:
1- خطورات قلبيه که از طرف شياطين باشد و وسوسه مينامند چنانچه ميفرمايد وَ کَذلِک‌َ جَعَلنا لِکُل‌ِّ نَبِي‌ٍّ عَدُوًّا شَياطِين‌َ الإِنس‌ِ وَ الجِن‌ِّ يُوحِي بَعضُهُم إِلي بَعض‌ٍ زُخرُف‌َ القَول‌ِ غُرُوراً«1» 2- خطورات قلبيه که از طرف ملائکه ميباشد و الهامش مينامند چنانچه ميفرمايد وَ أَوحَينا إِلي أُم‌ِّ مُوسي أَن أَرضِعِيه‌ِ فَإِذا خِفت‌ِ عَلَيه‌ِ فَأَلقِيه‌ِ فِي اليَم‌ِّ«2» (و بما در موسي الهام نموديم که موسي را شير ده و هر گاه ترسيدي او را در دريا افکن)
1- سوره انعام آيه 112 (و همچنين قرار داديم براي هر پيغمبري دشمناني از شياطين جن و انس که بعضي از آنها به بعضي ديگرشان وسوسه ميکنند بکلمات فريبنده و گول زننده)
2- سوره قصص آيه 6
[.....]
جلد 1 - صفحه 496
3- وحي تکويني طبيعي چنانچه فرمود وَ أَوحي رَبُّک‌َ إِلَي النَّحل‌ِ أَن‌ِ اتَّخِذِي مِن‌َ الجِبال‌ِ بُيُوتاً وَ مِن‌َ الشَّجَرِ وَ مِمّا يَعرِشُون‌َ«1» (و پروردگار تو وحي نمود بزنبور عسل که از کوه‌ها خانه فرا گير و همچنين از درخت‌ها و از بناهاي مرتفع) 4- وحي امريست مانند آيه شريفه وَ إِذ أَوحَيت‌ُ إِلَي الحَوارِيِّين‌َ أَن آمِنُوا بِي وَ بِرَسُولِي«2» (بحواريان امر کرديم که بمن و پيغمبر من ايمان بياوريد) 5- وحي خبريست چنانچه در آيه شريفه وَ أَوحَينا إِلَيهِم فِعل‌َ الخَيرات‌ِ الايه«3» و بآنان بجاي آوردن نيکيها را وحي نموديم) 6- بمعناي اشاره است چنان که فرمايد فَخَرَج‌َ عَلي قَومِه‌ِ مِن‌َ المِحراب‌ِ فَأَوحي إِلَيهِم أَن سَبِّحُوا بُکرَةً وَ عَشِيًّا«4» (و زکريا بر قومش از محراب عبادت بيرون آمد پس اشاره نمود بآنان که صبح و شام تسبيح خدا کنيد) 7- وحي بمعناي تقدير است چنانچه فرمايد وَ أَوحي فِي کُل‌ِّ سَماءٍ أَمرَها«5» (و کار هر آسماني را در آن تقدير نمود) 8- وحي بانبياء و ملائکه که آنهم انواعي دارد: يا از وراء حجب است چنان که شب معراج براي پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم واقع شده و يا بايجاد کلام در جسم ميباشد چنان که براي موسي عليه السّلام از شجره صدا بلند شد يا بنحو الهام در قلب يا در خواب مثل خواب حضرت ابراهيم يا بيداري و يا بوسيله ملائکه و رسل بعضي بر بعضي که جمعا ده نوع وحي براي پيغمبران واقع شده است.
ملائکه جمع ملک است بعضي گفتند مأخوذ از الک الوکة ميباشد و ميم زائد
1- سور نحل آيه 70
2- سوره مائده آيه 111
3- سوره انبياء آيه 73
4- سوره مريم آيه 12
5- سوره فصلت آيه 11
جلد 1 - صفحه 497
است بمعني رسالت و عده‌اي گفته‌اند مأخوذ از لأک است و باز ميم زائد است آنهم بمعناي رسالت است و برخي آن را مأخوذ از ملک و ملاک بر وزن فعال گرفته‌اند و در اينکه صورت ميم اصلي است و الف زائد است و قول اخير بصواب نزديکتر است و بر هر تقدير ملک اسم جنس است نظير انس و جن، اسم است بر طايفه از مخلوقات الهي که داراي عقل و شعور ميباشند جعل خليفه بر دو نوع است يکي جعل تکويني که ايجاد خليفه باشد و ديگري جعل تشريعي که اعطاء منصب خلافت باشد و آيه شريفه بر هر دو جعل دلالت دارد يعني خلق کنم کسي را که لياقت اعطاء منصب خلافت را داشته باشد و اينکه منصب را باو عطاء کنم و مراد از خلافت خلافت اللّه است نه خلافت بمعناي جايگزيني که بني آدم جايگزين جن باشند، يا توليد و تناسل که بعضي جاي بعض ديگر باشند مانند آيه شريفه فَخَلَف‌َ مِن بَعدِهِم خَلف‌ٌ«1» چنان که عده‌اي از مفسرين گفته‌اند.
و مراد از في الارض تخصيص بر روي زمين نيست چون کسي روي زمين نبود که براي او خليفه معين شود بلکه مراد جعل خليفه است از زمين يعني از مواد عنصريه و همين امر بود که مورد سؤال ملائکه واقع شد و گمان کردند که خلافت مناسب با مقام نورانيت است که مقام ملائکه باشد نه مواد ظلماني خاکي که داراي قواي شهويه و غضبيه‌اند که بهائم داشته و روي زمين بجان يکديگر افتاده و سبب فساد و خونريزي ميشوند و باز همين موضوع سبب خودداري ابليس از سجده به آدم شد که گفت خَلَقتَنِي مِن نارٍ وَ خَلَقتَه‌ُ مِن طِين‌ٍ«2» در صورتي که غافل بودند که عنصر مادي تنها نيست بلکه مرکب از ماده جسماني و جوهر عقلاني است که خود ترکيب از اعلا مراتب قدرت حق جل و علا است که مجرد و ماده را با هم
1- سوره مريم آيه 60
2- سوره اعراف آيه 11
جلد 1 - صفحه 498
ترکيب کرده است ولي ملائکه نميتوانستند اينکه معني را تعقل کنند که عقل مجرد ميتواند بتوسط جسم مادي کسب کمال نمايد و از ملائکه هم برتري پيدا کند زيرا کمالات ملائکه هر چه دارند فعليت است و قابل ترقي نيست و سؤال ملائکه اعتراض نبود بلکه سؤال از وجه حکمت آن بود و جواب پروردگار نيز روي همين موضوع بود يعني شما نميدانيد تا موقعي که به بينيد که اهليت تعليم اسماء را نداريد و او دارد.
و معناي تسبيح تنزيه حضرت احديت است از صفات امکانيه و افعال قبيحه و حمد تمجيد اوست بصفات کماليه و افعال حسنه و تقديس طهارت اوست از عيوب و نواقص
«مقام دوم»
در حقيقت ملائکه: چند قول درباره ملائکه گفته شده:
قول اوّل: قول کسانيست که اصلا منکر وجود ملائکه ميباشند و اينکه طايفه طبيعيون‌اند که معتقداند که وراء حس و ماده موجودي نيست قول دوم قول کساني است که ملائکه را قواي طبيعي ميدانند که خداوند در اشياء قرار داده قول سوم گفته عده‌اي از مشرکين و عبده کواکب است که ميگويند ستارگان آسمان داراي شعورند و بعضي سعد و بعضي نحسند نفوس کواکب سعده ملائکه و نفوس کواکب نحسه شياطين ميباشند قول چهارم عقيده مجوس است که بدو اصل قائلند يزدان و اهرمن و ميگويند ملائکه از جوهر نوراني يزدان و شياطين از جوهر ظلماني اهرمن بوجود مي‌آيند نه بطور تناسل بلکه مانند پيدايش حکمت از حکيم و ضياء از مضي‌ء و سفاهت از سفيه
جلد 1 - صفحه 499
قول پنجم قول نصاري است که ميگويند نفس انسان بعد از مردن تعلّق ميگيرد بقالب مثالي نفوس خيّره ملائکه هستند و نفوس شريره شياطين قول ششم قول کساني که ملائکه را از جواهر مجرده ميدانند که بعالم عقول تعبير ميکنند از عقول طوليّه بنا بر مسلک افلاطون و از عقول عرضيّه بنا بر مسلک ارسطو قول هفتم کساني که ملائکه را دختران خدا ميدانند که قرآن از قول آنها گويد فَاستَفتِهِم أَ لِرَبِّک‌َ البَنات‌ُ وَ لَهُم‌ُ البَنُون‌َ أَم خَلَقنَا المَلائِکَةَ إِناثاً وَ هُم شاهِدُون‌َ«1» قول هشتم قول به اينکه آنها اجسام لطيفه‌اند که بصور مختلفه متشکل ميشوند اکثر حکماء باين قول قائل‌اند و از آيات قرآني هم همين مفاد معلوم ميشود مانند قول خداي تعالي جاعِل‌ِ المَلائِکَةِ رُسُلًا أُولِي أَجنِحَةٍ مَثني وَ ثُلاث‌َ وَ رُباع‌َ«2» قول نهم کساني که آنها را داراي صورت بدون ماده ميدانند قالب مثالي برزخي و مثل افلاطوني قول دهم مسلک تحقيق است و توضيح اينکه مسلک مبتني بر بياني است و آن اينست که دليل بر وجود ملائکه منحصر است بگفته شرع و دليل عقلي بر وجود آنها نداريم و دليلي که حکما بر وجود آنها اقامه کرده‌اند بقاعده امکان اشرف تمام نيست نه از لحاظ صغري و نه کبري، زيرا نه اشرفيت ملائکه مسلم است چون انبياء و اولياء و انسان کامل اشرف از ملائکه هستند و بر فرض اشرف بودن مجرد اشرفيت ايجاب خلقت نميکند زيرا خلقت منوط به حکمت و مصلحت است و دليل حسّي هم بر وجود آنها نداريم زيرا معلوم نيست ادعاي کساني که مدعي مشاهده آنها بوده‌اند صحيح باشد و بر فرض صحت معلوم نيست مشاهد آنها ملک باشد چنان که وجود جن‌ّ و شياطين هم از راه شرع ثابت است نه بقاعده امکان اخس‌ّ و نه
1- سوره و الصافات آيه 149
2- سوره فاطر آيه 1
جلد 1 - صفحه 500
بدليل حسّي تمام است اما حقيقت ملائکه نيز از لسان شرع و آيات قرآني معلوم نيست ولي حقيقت شياطين و جن که از آتش خلق شده‌اند از قرآن و احاديث استفاده ميشود چنان که قبلا هم تذکر داده‌ايم مرحوم سبزواري در منظومه از امير المؤمنين عليه السّلام روايت کرده
1» «سئل امير المؤمنين عليه السّلام عن العالم العلوي فقال صور خالية عن المواد عارية عن القوة و الاستعداد تجلّي لها ربها فاشرقت الحديث»«
ولي مدرک اينکه حديث معلوم نيست و همچنين آيات قرآن و ظواهر اخبارهم دليل بر جسمانيت آنها نيست زيرا داراي اجنحه بودن و صعود و نزول کردن و يا در حال قيام و قعود بودن آنها و همچنين اينکه انبياء آنها را مشاهده کرده و با آنها حرف زده‌اند هيچکدام مانع از صورت بلا ماده بودن آنها نيست و ما در جلد سوم کلم الطيب ص 55 تا 58 راجع بملائکه بياني نموده‌ايم و اما اينکه خطاب در آيه شريفه به همه ملائکه بوده يا ملائکه‌اي که در زمين بوده بحث در آن بي‌مورد است زيرا جمع محلّي بالف و لام افاده عموم مي‌کند و آدم هم روي زمين نبوده و علاوه بر آن منظور افضليت آدم است بر ملائکه آسمانها زيرا انبياء از ملائکه اشرفند و از براي ملائکه درجات و طبقاتي در قرآن ذکر شده از آن جمله است 1- حمله عرش«2» 2- حافّون اطراف عرش«3» 3- ملائکه بهشت«4» 4- ملائکه
1- از امير المؤمنين ع از عالم بالا سؤال شد فرمود صورتهاي بدون ماده و بدون قوه و استعداد که پروردگارشان بآنها تجلي فرمود و آنها موجود شدند
2- وَ يَحمِل‌ُ عَرش‌َ رَبِّک‌َ فَوقَهُم يَومَئِذٍ ثَمانِيَةٌسوره الحاقه آيه 17
3- وَ تَرَي المَلائِکَةَ حَافِّين‌َ مِن حَول‌ِ العَرش‌ِ يُسَبِّحُون‌َ بِحَمدِ رَبِّهِم‌سوره زمر آيه 75
4- وَ المَلائِکَةُ يَدخُلُون‌َ عَلَيهِم مِن کُل‌ِّ باب‌ٍ سَلام‌ٌ عَلَيکُم بِما صَبَرتُم فَنِعم‌َ عُقبَي الدّارِ سوره رعد آيه 23
جلد 1 - صفحه 501
دوزخ«1» 5- ملائکه حفظه«2» 6- نويسندگان«3» 7- فرستادگان خدا«4» 8- ملائکه مأمور تعظيم کارها هر کدام در قسمتي«5» 9- مأمورين بعبادت حق از تسبيح و تحميد و قيام و قعود و رکوع و سجود و عبادتهاي ديگر«6»
«مقام سوم»
در معني خلافت و خليفه بمعناي جانشين است و امريست ربطي بين جاعل خليفه و مجعول له الخلافة و معناي خلافت اعطاء منصب است بکسي در آن شغل و مقامي که معطي دارد مثلا شخص عالمي که داراي مشاغل مختلف از قبيل امامت جماعت و قضاوت و اصلاح کارهاي مسلمين باشد اگر کسي را که مورد اعتمادش باشد بر يکي از کارهاي خود بگمارد او خليفه عالم است در آن کار البته بايد دانست که فقط در کارهايي اعطاء منصب خلافت جايز است که شخص خليفه از عهده آن کار برآيد مثلا در مثال بالا اگر شخص عالم در علوم دين اعلم باشد و با وجوب تقليد اعلم شخص ديگري در دادن فتوي نميتواند جانشين عالم باشد و از بحث فوق چند نکته بايد گفته شود:
نکته اول مقام ربوبيت و افاضه وجود خاص ذات حق است و قابل خلافت نيست
1- و ما جعلنا اصحاب النار الا ملئکة سوره مدثر آيه 30
[.....]
2- و هو القاهر فوق عباده و يرسل عليکم حفظة سوره انعام آيه 61
3- ما يلفظ من قول الا لديه رقيب عتيد سوره ق آيه 17
4- جاعل الملائکة رسلا سوره فاطر آيه 1
5- و النازعات غرقا و الناشطات نشطا و السابحات سبحا فالسابقات سبقا و المدبرات امرا سوره النازعات آيه 1 و 2 و 3 و 4 و 5
6- و الصافات صفا فالزاجرات زجرا فالتاليات ذکرا سوره صافات آيه 1 و 2 و 3
جلد 1 - صفحه 502
نکته دوم آنکه معناي خلافت در آيه شريفه مقيد بامر بخصوصي نشد و اعطاي ولايت کلّيه است بر جميع مخلوقات و وجوب اطاعت او در جميع اوامر و نواهي چون لفظ خليفه مطلق است نکته سوم بايد خليفه قابليت اينکه منصب را داشته باشد و از جميع گناهان معصوم باشد و حتي از سهو و نسيان و شک و شبهه معصوم باشد و همچنين عالم باشد بجميع مصالح و مفاسد امور و خلاصه کلّيه صفاتي که لازمه قابليت خلافت اللّهي است داشته باشد نکته چهارم جاعل خلافت بايد همان کسي باشد که منصب خلافت را اعطاء مي‌کند يعني خليفه خدا بايد از طرف خدا بخلافت نصب شده باشد چنان که آيات زير مؤيد اينکه مطلب است اللّه‌ُ أَعلَم‌ُ حَيث‌ُ يَجعَل‌ُ رِسالَتَه‌ُ«1» و در خطاب بحضرت ابراهيم فرمايد إِنِّي جاعِلُک‌َ لِلنّاس‌ِ إِماماً«2» و بحضرت داود ميفرمايد يا داوُدُ إِنّا جَعَلناک‌َ خَلِيفَةً«3» و با توجه بمفاد نکته چهارم بطلان مذاهبي که امام و جانشين پيغمبر را برأي مردم انتخاب کرده‌اند واضح ميگردد
«مقام چهارم»
در قول ملائکه «أَ تَجعَل‌ُ فِيها الي ما لا تَعلَمُون‌َ» گفتيم که گفته ملائکه از روي اعتراض نبوده و بلکه سؤال از وجه حکمت و مصلحت جعل خليفه در زمين بوده است و گفته آنها سفک دم و افساد در زمين که نسبت بخليفه داده‌اند غيبت و
1- خدا داناتر است که کجا رسالت خود را قرار دهد- سوره انعام آيه 124
2- همانا من ترا براي مردم امام و پيشوا قرار دادم- سوره بقره آيه 118
3- ما ترا خليفه نموديم- سوره ص آيه 25
جلد 1 - صفحه 503
تهمت نبوده چون هنوز بشري روي زمين نبوده که بآنها تهمت زده شود بلکه کلام آنها ناظر بمقتضاي طبيعت نوع بشر بوده است چنان که در کلام آنها «نَحن‌ُ نُسَبِّح‌ُ بِحَمدِک‌َ وَ نُقَدِّس‌ُ لَک‌َ هم منظورشان تعريف و تمجيد خودشان نبوده است چون مقتضاي طبيعت ملائکه تسبيح و تقديس الهي است و از جمله اني اعلم ما لا تعلمون معلوم ميشود که علم ملائکه فقط بظاهر بوده و علم بباطن اشياء نداشته‌اند و روي همين اصل سؤال کردند که بر حسب ظاهر موجودي که در زمين ميآفريني مقتضاي طبيعت او سفک دماء و افساد است و خدا در جواب آنها ميفرمايد که شما فقط بظاهر امر عالميد و آنچه من ميدانم (علم بغيب) شما نميدانيد.
504