اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
هُوَ الَّذِي خَلَق‌َ لَکُم ما فِي الأَرض‌ِ جَمِيعاً ثُم‌َّ استَوي إِلَي السَّماءِ فَسَوّاهُن‌َّ سَبع‌َ سَماوات‌ٍ وَ هُوَ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عَلِيم‌ٌ «29»
(اوست آن خدايي که براي شما آفريد همه آنچه در زمين است پس اراده و قصد آفرينش آسمان را نمود و هفت آسمان را آراست و برپا نمود و او بهر چيزي داناست) خلق بمعني ايجاد و خالق بمعني موجد است و کلمه خلق منسلخ از زمان است و همه آنچه در زمين خلق شده و ميشود از جمادات و نباتات و حيوانات را شامل ميشود که جميع آنها براي انتفاع بشر اعم‌ّ از انتفاعات دنيوي از اطعمه و اشربه و البسه و امتعه و ابنيه و امکنه و غير اينها، و انتفاعات ديني از معرفت بصانع و علم و قدرت و حکمت او و استفاده از آنها در راه تکميل نفس و تحصيل سعادت و نجات از مهالک سراي ديگر و غير اينها آفريده شده است در تفسير برهان از إبن بابويه بسند متصل از حضرت عسکري عليه السّلام از آباء طيّبين از امير المؤمنين عليه السّلام روايت نموده که در تفسير اينکه آيه فرمود
«لتعتبروا به و لتتوصلوا به الي رضوانه و لتتقوا به من عذاب نيرانه»
(خداوند همه آنچه در زمين است بيافريد براي شما براي اينکه عبرت بگيريد و بواسطه آنها بطرف رضوان و خوشنودي او متّصل شويد و از عذاب آتش او خود را حفظ کنيد) و در آخرت حديث ميفرمايد
و خلق لکم ما في الارض لمصالحکم يا بني آدم
(و بيافريد براي شما آنچه در زمين است براي اينکه بواسطه آنها صلاح دنيا و آخرت خود را تأمين کنيد)
جلد 1 - صفحه 492
و اينکه صدر و ذيلش شامل همه انتفاعات بشر از ديني و دنيوي و اخروي ميشود و غرض از اينکه بيان دفع اشکالي است که بعضي از معاندين نموده‌اند به اينکه بسياري از مخلوقات دريايي و صحرايي هستند که هيچ منفعتي براي انسان ندارند و بلکه بسا مورث ضرر هم ميشوند و اينکه، با جمله «خَلَق‌َ لَکُم الاية» که مفادش انتفاع بشر از جميع مخلوقات زميني است منافات دارد و جواب اينست که اولا انتفاع بشر منحصر بانتفاعات دنيوي نيست چنانچه ذکر شد و ثانيا درک نکردن و نرسيدن بمنافع موجودي دليل بر عدم منفعت او نيست و بسا منافعي دارد که هنوز عقل بشر کشف ننموده چنانچه بسياري از مخلوقاتي را که بشر امروز منافع آنها را درک نموده بشر ديروز پي نبرده بود و تقديم کلمه لکم افاده حصر ميکند که اصل غرض از آفرينش اينکه موجودات انتفاع بشر است چنانچه مفاد بسياري از آيات و اخبار است و ضمير کم خطاب بجميع افراد بشر است چنانچه در ذيل حديث سابق اشاره دارد نه اينکه خطاب مخصوص بکفار باشد که در آيه قبل مخاطبند و يا مخصوص بمؤمنين باشد بتوهم اينکه کفار مورد عنايت حق نيستند بلي ميتوان گفت که کفّار آن نحوه استفاده‌اي که مؤمنين از مخلوقات مينمايند، نميکنند و کلمه ما موصوله است و جميع آنچه در زمين است شامل ميشود و کلمه جميعا تأکيد اينکه عموم را مينمايد.
«ثُم‌َّ استَوي» اگر گفته شود ثم‌ّ براي ترتيب و تراخي است و دلالت دارد بر اينکه خلقت زمين و موجودات قبل از خلقت آسمانها بوده و حال آنکه در آيه ديگر ميفرمايد:
أَ أَنتُم أَشَدُّ خَلقاً أَم‌ِ السَّماءُ بَناها رَفَع‌َ سَمکَها فَسَوّاها وَ أَغطَش‌َ لَيلَها
جلد 1 - صفحه 493
وَ أَخرَج‌َ ضُحاها وَ الأَرض‌َ بَعدَ ذلِک‌َ دَحاها«1» و اينکه آيه دلالت دارد بر اينکه زمين را پس از خلقت آسمانها بگسترانيد.
جواب اينست که مراد بثم‌ّ و بعد در آن آيه و اينکه آيات ترتيب و تقديم و تأخير نيست بلکه غرض ذکر خلقت و تعداد نعمت است، علاوه بر اينکه اينکه آيات يا راجع بدحو الارض است چنانچه در اخبار وارد شده و يا راجع بتوسعه زمين از حيث کشت و زرع و جريان عيون و انهار است چنانچه در آيه بعد ميفرمايد أَخرَج‌َ مِنها ماءَها وَ مَرعاها (از زمين آب و چراگاه آن را بيرون آورد) و متعرض اصل خلقت زمين و مقدم و مؤخر بودن آن نيست و کلمه استوي الي السماء بمعني توجه الي تسوية السماء است بقرينه فسوّيهن‌ّ، و مراد از توجه تعلّق مشيّت و اراده حق بتسويه و راست نمودن و بپا داشتن آسمانهاست.
و سوّاهن‌ّ يعني جعلهن سويّات و صنعهن مستويات و تسويه بمعني مطلق صنع و عمل هم ميآيد و تعبير از سماوات بسموات سبع «هفتگانه»، نه آنست که حکماء قديم گفته‌اند که آسمانها هفت طبقه است و سطح مقعّر هر طبقه مماس با سطح محدّب طبقه ديگر است مانند پياز و براي هر يک کوکبي قائل شده‌اند که قمر و عطارد و زهره و شمس و مرّيخ و مشتري و زحل باشد و نه اينکه بعضي ديگر توجيه نموده‌اند که مراد از آسمانهاي هفتگانه کرات جوّيه و منظومه‌هاي شمسيه هستند زيرا کرات جويّه و منظومه‌هاي شمسي تعدادشان بيش از اينهاست بلکه آنچه تا کنون کشف نشده نسبت بآنچه کشف شده نسبت کثير بقليل است و بهيچ وجه بر هفت تطبيق نميشود و بايد علم آن را بخالق آنها ارجاع کرد
1- سوره نازعات آيه 27 (آيا شما سخت‌تريد از جهت آفرينش يا آسمان که خداي تعالي آن را بنا نمود، سقف آن را برآفراشت و آن را راست نمود و شب آن را تاريک و روز آن را بيرون آورد و زمين را پس از آن بگسترد)
جلد 1 - صفحه 494
و ممکن است اينکه فضاي پهناور که نهايتش را جز خدا نميداند مشتمل بر هفت طبقه باشد که طبقه اول همين آسمان پرستاره‌ئيست که ما مشاهده ميکنيم چنانچه از آيه شريفه إِنّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنيا بِزِينَةٍ الکَواکِب‌ِ«1» استفاده ميشود و امّا حقيقت اينکه طبقات هفتگانه مانند حقيقت عرش و کرسي و بيت المعمور و سدرة المنتهي و امثال اينها بر ما مکشوف نيست و جز خداوند نميداند و هر چه گفته شود رجم بغيب است و جمله «وَ هُوَ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عَلِيم‌ٌ» اشاره بمقام حکمت و علم است که همه اينکه دستگاه آفرينش را از روي کمال علم و حکمت آفريده و کوچکترين چيزي در آن بدون حکمت و مصلحت و بيجا و بي‌موقع نبوده است