اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
ذلِک‌َ هُدَي اللّه‌ِ يَهدِي بِه‌ِ مَن يَشاءُ مِن عِبادِه‌ِ وَ لَو أَشرَکُوا لَحَبِطَ عَنهُم ما کانُوا يَعمَلُون‌َ (88) أُولئِک‌َ الَّذِين‌َ آتَيناهُم‌ُ الکِتاب‌َ وَ الحُکم‌َ وَ النُّبُوَّةَ فَإِن يَکفُر بِها هؤُلاءِ فَقَد وَکَّلنا بِها قَوماً لَيسُوا بِها بِکافِرِين‌َ (89) أُولئِک‌َ الَّذِين‌َ هَدَي اللّه‌ُ فَبِهُداهُم‌ُ اقتَدِه قُل لا أَسئَلُکُم عَلَيه‌ِ أَجراً إِن هُوَ إِلاّ ذِکري لِلعالَمِين‌َ (90)
اينست هدايت خدا که باو هدايت ميفرمايد هر که را لايق بداند و مشيتش تعلق گرفته باشد از بندگانش و اگر شرک آورده بودند آنچه که عمل ميکردند حبط و فاسد شده بود اينها کساني هستند که ما بآنها داديم کتاب و حکم و نبوت را پس اگر اينکه مشرکين و کفار باين انبياء و کتب و حکم و نبوت آنها کافر ميشدند پس بتحقيق ما قومي را قرار ميدهيم که نباشند باينها کافرين، اينکه انبياء کساني هستند که خداوند هدايت فرموده پس بايد بهدايت آنها اقتداء کني بگو باين کفار و مشرکين من از شما اجر و مزدي مطالبه نميکنم نيست آنچه ميگويم مگر يادآوري جميع اهل عالمين.
اينکه آيات شريفه کمال دلالت را دارد بر اينکه مراد از آباء و ذريّات و اخوان اينکه انبياء مذکورين ساير انبياء هستند که ذکر آنها نشده و مسلما انبياء منحصر بمذکورين نيستند خداوند ميفرمايد بعد از ذکر انبياء وَ رُسُلًا قَد قَصَصناهُم عَلَيک‌َ مِن قَبل‌ُ وَ رُسُلًا لَم نَقصُصهُم عَلَيک‌َ نساء آيه 162، و در بعض اخبار صد و بيست و چهار هزار پيغمبر بودند مثل خبري که در باب زيارت ابي عبد اللّه عليه السّلام در نيمه شعبان و شب بيست و سوم رمضان و غير اينها است و اينکه استفاده از جملات اينکه آيات ميشود که در ضمن تفسير اشاره خواهد شد انشاء اللّه تعالي.
ذلِک‌َ هُدَي اللّه‌ِ اينکه تفضلات که باين انبياء شده هدايت حقّه حقيقيه خداوند است يَهدِي بِه‌ِ مَن يَشاءُ مِن عِبادِه‌ِ او ميداند کي لياقت و قابليت و سزاوار
جلد 7 - صفحه 132
نبوت و خلافت است او را جعل ميفرمايد اللّه‌ُ أَعلَم‌ُ حَيث‌ُ يَجعَل‌ُ رِسالَتَه‌ُ انعام آيه 124 يا داوُدُ إِنّا جَعَلناک‌َ خَلِيفَةً فِي الأَرض‌ِ ص 25، چون بايد متخلق بجميع ملکات حسنه و عالم بجميع ما يحتاج اليه الامة و الرعية معصوم از جميع معاصي و خطاء و اشتباه و سهو و نسيان باشد و اينکه امور باطنيه را جز ذات اقدس پروردگار کسي اطلاع ندارد لذا مردم نميتوانند خليفه‌تراشي کنند.
وَ لَو أَشرَکُوا لَحَبِطَ عَنهُم ما کانُوا يَعمَلُون‌َ نوع مفسرين چنين گفتند که اگر شرک بياورند هراينه حبط ميشود از آنها آنچه را عمل ميکنند و همين معنا را در آيه لَئِن أَشرَکت‌َ لَيَحبَطَن‌َّ عَمَلُک‌َ زمر آيه 65 گفتند سپس اشکال کردند که همچه احتمالي در حق انبياء داده نميشود و جواب دادند که براي قطع طمع مشرکين بوده و لکن بنکته شريفه آيه برخورد نکردند اشرکوا و اشرکت فعل ماضي است دلالت بر ماضي ميکند نه بر مستقبل و معني اينست که اگر شرک آورده بودند از اينکه لياقت و قابليت افتاده بودند و اعمال آنها حبط شده بود و اينکه دليل است بر اينکه هر که در زماني و لو قليلي مشرک بوده لياقت نبوت و خلافت را ندارد و مفادا مفاد لا يَنال‌ُ عَهدِي الظّالِمِين‌َ بقره آيه 118 ميشود و تکليف خلفاء سه گانه و معاويه عليهم اللعنة و العذاب معلوم ميشود.
أُولئِک‌َ الَّذِين‌َ آتَيناهُم‌ُ الکِتاب‌َ اولئک اشاره بتمام مذکورين در آيه قبل است که از آن جمله آبائهم و ذريّاتهم و اخوانهم است و اينکه هم شاهد بر اينست که آنها هم انبياء و اوصياء بودند و معني اينکه نيست که بهريک کتاب داده شد بلکه کتابي که مأمور بودند بعمل بآن صحف آدم، شيث، نوح، ابراهيم، تورات، زبور انجيل که ساير انبياء موظف بودند بآنها عمل کنند بلکه بر امة هر پيغمبري هم صدق ميکند که کتاب او است لذا در باب شهادت مي‌گويي
(و القرآن کتابي
جلد 7 - صفحه 133
و الکعبة قبلتي).
وَ الحُکم‌َ وَ النُّبُوَّةَ مراد از حکم جعل حکومت است بين النّاس و دليل بر لزوم اطاعت چنانچه در حق داود ميفرمايد فَاحکُم بَين‌َ النّاس‌ِ بِالحَق‌ِّ ص آيه 25 و از اينکه جمله هم استفاده ميشود که منصب حکومت هم بايد بجعل الهي باشد کسي حق حکومت ندارد جز از طرف خدا و رسول و امام چنانچه در دوره غيبت با مجتهد جامع الشرائط است بنص فرمايش حضرت باقر عليه السّلام
(انّي جعلته حاکما)
و مراد از نبوت اعم‌ّ از رسالت است زيرا هر رسولي نبي هست ولي ممکن است نبي باشد و مأمور بدعوت نباشد چنانچه از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است که فرمود
(کنت نبيّا و الآدم بين الماء و الطين).
فَإِن يَکفُر بِها هؤُلاءِ اشاره بکفار و مشرکين است که اگر اينها بانبياء کافر شدند و از اينکه جمله استفاده ميشود لزوم اقرار بجميع انبياء و اعتقاد بتمام آنها چنانچه ميفرمايد وَ المُؤمِنُون‌َ کُل‌ٌّ آمَن‌َ بِاللّه‌ِ وَ مَلائِکَتِه‌ِ وَ کُتُبِه‌ِ وَ رُسُلِه‌ِ لا نُفَرِّق‌ُ بَين‌َ أَحَدٍ مِن رُسُلِه‌ِ بقره آيه 285.
فَقَد وَکَّلنا بِها قَوماً لَيسُوا بِها بِکافِرِين‌َ يعني مقدر ميفرمائيم و خلق ميکنيم قومي را که کافر باين انبياء و کتب و احکام نباشند.
تنبيه- مراد کافر بجميع اينها نيست بلکه اگر بيک نفر از انبياء يا يک حکم از کتاب يا يک دستور ديني کافر شد از تحت اينکه عنوان خارج و اينکه موضوع صادق نميآيد مگر بر شيعه اثني عشري مشروط بر اينکه هيچيک از ضروريات دين را منکر نباشد أُولئِک‌َ الَّذِين‌َ هَدَي اللّه‌ُ اشاره بانبياء سابقه است فَبِهُداهُم‌ُ اقتَدِه امر بپيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است که تو هم بايد بهمان طريقه آنها مشي کني، و ها در اقتده براي وقف است مثل آيه شريفه فَيَقُول‌ُ هاؤُم‌ُ اقرَؤُا کِتابِيَه إِنِّي ظَنَنت‌ُ أَنِّي
جلد 7 - صفحه 134
مُلاق‌ٍ حِسابِيَه حاقه آيه 19، و مثل آيه شريفه يا لَيتَنِي لَم أُوت‌َ کِتابِيَه وَ لَم أَدرِ ما حِسابِيَه حاقه آيه 25 قُل لا أَسئَلُکُم عَلَيه‌ِ أَجراً مزد رسالت نميخواهم ان قلت مگر مودت ذي القربي مزد رسالت نيست چنانچه ميفرمايد قُل لا أَسئَلُکُم عَلَيه‌ِ أَجراً إِلَّا المَوَدَّةَ فِي القُربي شوري آيه 22.
قلت مودت ذي القربي هم يک لطف بر امت است و بنفع آنها است در دنيا و آخرت چنانچه ميفرمايد ما سَأَلتُکُم مِن أَجرٍ فَهُوَ لَکُم سبأ آيه 46.
إِن هُوَ إِلّا ذِکري لِلعالَمِين‌َ تمام جن و انس تا قيام قيامت زيرا حضرتش مبعوث بر کافه جن‌ّ و انس بوده تا آخر دنيا و قيامت.