تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْکِ سُلَيْمانَ وَ ما کَفَرَ سُلَيْمانُ وَ لکِنَّ الشَّياطِينَ کَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَ ما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَکَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَ مارُوتَ وَ ما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَکْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ وَ ما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ يَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ وَ لا يَنْفَعُهُمْ وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَ لَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ (102)
وَ اتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْکِ سُلَيْمانَ: و پيروى نمودند يهود آنچه را که مى‌خواندند شياطين جن و انس در عهد پادشاهى سليمان.
اصح روايات آنکه ابليس سحر را وضع و آن را نوشت در کتابى، و پيچيد آن را و بر پشت آن نوشت: اين آن چيزى است که وضع نمود آن را آصف بن برخيا بر ملک سليمان عليه السلام از ذخاير علوم، هر که فلان کار را چنين کند چنان شود؛ پس آن را در زير تخت سليمان عليه السلام دفن نمود، و بعد از فوت سليمان عليه السلام آشکار کرد آن را به مردم، چنان نمود که سليمان عليه السلام به اين شعبده‌ها سلطنت بر جن و انس پيدا نمود، شما اين را بجا آريد تا بمرتبه او رسيد. مؤمنان گفتند: سليمان عليه السلام بنده خدا و پيغمبر او بود، پس خداى تعالى در قرآن شريف بدان اخبار فرمود که پيروى کردند يهود آنچه را خوانده‌اند شياطين در عهد پادشاهى سليمان.
وَ ما کَفَرَ سُلَيْمانُ: و کافر نشد سليمان، يعنى هرگز سليمان سحر ننموده است، وَ لکِنَّ الشَّياطِينَ کَفَرُوا: و لکن شياطين انسى و جنى کافر شدند به استعمال سحر که: يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ: ياد مى‌دادند مردم را سحر و جادوئى که موجد گمراهى است.
بيان: مراد به سحر هر چيزى است که استعانت نمايند در تحصيل آن تقرب به شيطان را از آنچه آدمى به آن مستقل نباشد. و اين فعل کسى است که مناسبتى به شيطان داشته باشد در شرارت و خباثت نفس، زيرا تا تناسب نباشد اين امور شنيعه صادر نگردد، و به اين قيد، ساحر از نبى و ولى متميز مى‌شود.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 214
تبصره: فرمايش «وَ ما کَفَرَ سُلَيْمانُ» تعبير سحر به کفر، به جهت آنست که تا دلالت کند بر آنکه سحر در صورت حلال دانستن، موجب کفر صاحبش مى‌باشد. علماى اعلام فرموده‌اند که: سحر حرام است فى الجمله بلاخلاف، بلکه از ضرورى؛ و اخبار در آن مستفيض است از جمله:
1- فرمايش نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلم من تعلّم شيئا من السّحر قليلا او کثيرا فقد کفر و کان آخر عهده بربه و حدّه ان يقتل الّا ان يتوب «1»:
يعنى هر که ياد بگيرد چيزى از سحر را کم باشد يا بسيار، پس بتحقيق کافر شده باشد آخر عهد او به پروردگارش، و حد او کشتن است مگر آنکه توبه کند.
2- فرمايش علوى عليه السلام الکاهن کالسّاحر و السّاحر کالکافر و الکافر فى النّار «2»: يعنى کاهن مثل ساحر و ساحر مثل کافر و کافر در آتش خواهد بود.
3- قال النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلم ساحر المسلمين يقتل و ساحر الکفار لا يقتل، قيل يا رسول اللّه لم لا يقتل ساحر الکفّار؟ قال لأنّ الشّرک اعظم من السّحر لأنّ الشّرک و السّحر مقرونان «3»: فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم: ساحر مسلمان کشته مى‌شود و ساحر کفار کشته نمى‌شود. عرض کردند: چرا کشته نشود ساحر کفار؟ فرمود: به جهت آنکه شرک اعظم از کفر است، زيرا شرک و سحر قرين هم باشند.
4- قال النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلم من مشى الى ساحر او کاهن او کذّاب يصدّقه بما يقول فقد کفر بما انزل اللّه من کتاب «4»: فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم: هر که قدم بردارد به طرف ساحرى يا کاهنى يا دروغگوئى در حالتى که تصديق کند او را به آنچه مى‌گويد، پس بتحقيق
«1» بحار الانوار، کتاب النواهى، جلد 79، صفحه 210، حديث دوّم.
«2» مدرک پيشين، صفحه 212، حديث هفتم (روايت از امام صادق عليه السلام)
«3» وسايل الشيعه، جلد 18، صفحه 576 حديث اوّل.
«4» بحار الانوار، جلد 79، صفحه 212، حديث 11.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 215
کافر شده است به آنچه نازل فرموده خدا از کتاب. بنابراين حرمت سحر، مسلم است.
اقسام سحر: سحر اقسام بسيار دارد:
1- سحر کلدانيها ستاره پرستان.
2- تقدير خيرات و شرورات و سعادت و نحوسات بوسائط قواى فعاله بسيطه و مرکبه.
3- سحر اصحاب اوهام و نفوس قويه.
4- استعانت به ارواح ارضيه مانند تسخير جن و شياطين.
5- چشم بندى.
6- شعبده و نيرنگ.
7- استعانت به خواص ادويه و دود و مسکر و چرس و بنگ و استعمال چيزهائى که عقل را زايل کند.
8- تعليق القلب (ادعاى علم کيميا و سيميا و غير آن).
9- تسخير ملائکه.
10- تسخير ارواح و تمام اينها به هر طريق باشد، حرام است: از تکلم، نوشتن، رقيه، دخنه (دود کردن) عقده (گره زدن)، تصوير، نفث (دميدن)، و عزائم به آنچه فهميده نشود معناى آن.
وَ ما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَکَيْنِ: و تعليم مى‌کردند شياطين مردمان را آن چيزى را که نازل شده بود از سحر بر دو ملک، بِبابِلَ هارُوتَ وَ مارُوتَ: به شهر بابل هاروت و ماروت؛ زيرا نزول ملکين به جهت آن بود که مردمان را بر سحر مطلع ساخته، نقض و ابطال آن کنند، و ايشان را از آن بازدارند و باطل السحر شود، لکن شياطين آنها را تعليم مردمان مى‌کردند براى اغراض فاسده منهيه يا (منافيه) معنى آنکه نازل نفرمود سحر را بر هاروت و ماروت تا تعليم مردمان کنند و براى آنچه خواهند بجاى آرند چنانچه زعم يهود است، وَ ما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ: و نمى‌آموختند هاروت و ماروت سحر و جادوئى را هيچيک از مردمان، حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ: مگر آنکه
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 216
مى‌گفتند او را پيش از آموختن: اينست و جز اين نيست که ما امتحان و آزمايش خلق هستيم از جانب خدا تا ظاهر شود که آن متعلم به آن سحر عمل خواهد کرد يا نه، و به سبب حلال دانستن آن کافر خواهد شد. و يا آنکه علم به بطلان آن حاصل کرده از عمل به آن دورى خواهد نمود و بر ايمان خود ثابت قدم باشد يا خير. فَلا تَکْفُرْ: پس کافر مشو تو به اعتقاد بر آنکه عمل سحر را گناهى نيست، بلکه البته با حلال دانستن آن، موجب کفر، و با حرام دانستن، گناه کبيره، و موجب عقوبت و عذاب خواهد بود.
بيان هاروت و ماروت: عيون اخبار الرضا- از حضرت رضا عليه السلام پرسيدند: زعم قوم آنست که هاروت و ماروت دو ملک بودند حق تعالى ايشان را خليفه زمين گردانيد وقتى که معاصى در بنى آدم بسيار شده بود، چون به زمين آمدند به عشق «زهره» نام مفتون و به شرب خمر و قتل و سجده بت و زنا مرتکب شدند؟
فرمود: معاذ اللّه، ملائکه معصوم و محفوظ از کفر و قبايح مى‌باشند چنانچه خداوند فرمود: لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ. و نيز فرموده: بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ و غير آن از آيات داله بر عصمت ايشان، بلکه بايد اعتقاد کنيد که حق تعالى ايشان را به پيغمبر آن زمان فرستاد به صورت بشرى، تا مردمان را بر حقيقت سحر مطلع ساخته که امرى است باطل و کارى است ناشايسته.
بعد حضرت فرمود: بنا بقول عامه اگر خدا ملائکه را خلفاى زمين گردانيده بود، پس از جمله انبياء و ائمه مى‌بودند، و اين مستلزم آنست که از همه انبياء و ائمه، قتل نفس و شرب خمر و زنا و بت پرستى صادر شود، چنانچه از اين دو صادر شد. نعوذ باللّه من هذه العقيدة المردية.
پس فرمود: آيا ندانسته‌ايد که حق تعالى رسل را از جنس مرسل اليه گردانيده، چنانچه فرمايد: وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ*. در اين آيه اخبار فرموده که خدا هرگز بعث ملائکه نکرده در زمين تا انبياء و ائمه و حکام باشند، بلکه بشر مقرر ساخته تا به سبب جنسيت به آسانى احکام را
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 217
از آنها فرا گيرند، و الّا موجب نفرت ايشان مى‌شد.
عرض شد: پس ابليس ملک نباشد؟
فرمود: نه، بلکه از جن است، چنانچه فرمايد: فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ کانَ مِنَ الْجِنِ. و جن آنست که فرمود: وَ الْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ.
عرض کردند: بعضى گويند: خدا ولايت حضرت امير المؤمنين عليه السلام بر اهل آسمان و زمين عرضه نمود برخى از ملائکه ابا نمودند آنها را مسخ نمود به صورت ضفادع؟
فرمود: معاذ اللّه اين جماعت افترا زنان و دروغگويانند بر ما، ملائکه مانند انبياء هستند، چنانچه انبياء منزهند از کفر، ملائکه نيز مبرى هستند؛ زيرا ملائکه عظيم و جليلند.
عرض کردند: چه فرمايند در حق ستاره و سهيل که گويند مسوخاتند؟
فرمود: دروغ گفتند بلکه زهره زانيه و سهيل عشار، هر دو مسخ شدند به دو جنبنده‌اى که مسمى به اين دو ستاره‌اند؛ و مردمان غلط گمان برده‌اند که ستاره باشند، و مسوخ بيش از سه روز نخواهد بود و از آنها نسلى پيدا نشود و امروز روى زمين هيچ مسوخى نيست؛ و ميمون و خوک را که مسوخات گويند، به اعتبار آنکه نمونه آنها باشد.
بعد حضرت فرمود: اما هاروت و ماروت دو ملائکه بودند که حق تعالى به جهت تعليم سحر به زمين فرستاد، چون در آن زمان سحره دعوى نبوت مى‌کردند، خداوند اين دو ملک را فرستاد تا مردمان را بر حقيقت بطلان سحر و کيفيت حيله در آن مطلع ساخته، معارضه کنند با مدعيان نبوت، و تميز سحر و معجزه و بطلان دعوى سحره مبيّن شود «1».
پس معلوم شد که نزول هاروت و ماروت و تعليم سحر براى آن بود که از کيد سحره محفوظ بمانند. فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما: پس مى‌آموختند از آن دو ملک، ما يُفَرِّقُونَ بِهِ: آنچه جدائى افکند، بَيْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ: ميان زن و
«1» منهج الصادقين، جلد اوّل، صفحه 247.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 218
شوهرش.
در منهج از حضرت صادق عليه السلام مروى است که فرمود: مراد تعلّم اضرار است به حيله‌هاى مختلفه و نمايم و ايهام زوجين به آنکه دفن کردن فلان نوشته و فلان عمل در فلان موضع، موجب تفرق باشد، و زوجين به سبب اين اباطيل از هم جدا شوند.
وَ ما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ: و نيستند ساحران که بتوانند به سبب سحر، ضرر رسانند کسى را، إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ: مگر به فرمان خدا. مراد از اذن آنست که خدا ابطال نفرمايد اثر سحره را، بلکه تخليه نمايد بين آن و مردم در سوء اختيارشان، چنانچه تخليه فرمايد ميان ايشان و ساير معاصى و انواع ظلم. حاصل آنکه بعد از حصول سحر و فعل آن به سبب سوء اختيار بنده، خدا جلوگيرى نفرمايد اثر آن، بلکه واگذارد آنها را؛ و اگر به قهر و جبر منع آن نمايد، هر آينه منافات با تکليف خواهد بود.
وَ يَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ وَ لا يَنْفَعُهُمْ: و مى‌آموزند آن چيزى را که زيان رساند و فايده ندهد آنان را، زيرا غرض از علم، عمل به آنست. يا آنکه علم غالبا منجر به عمل شود، و مجر علم به آن غير مقصود و بى‌فايده است در دنيا و آخرت؛ و شخص عاقل عملى نکند که موجب ضرر و نفعى بر آن مترتب نمى‌باشد. وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ: و هر آينه بتحقيق دانستند يهود که هر کس بدل کند سحر را به دين؛ باين وجه که بياموزد آن را و بدان عمل کند، يا سبب و يا رواج دهد آن را، ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ:
نيست براى او در آخرت هيچ بهره و نصيبى. نزد بعضى مراد به خلاق خلاصى است، يعنى او را در آخرت خلاصى از عذاب نباشد.
وَ لَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ: و هر آينه بد چيزى است که بدل نمودند نفسهاى خود را، يعنى بد معامله‌اى کردند که حظّ و بهره خود را فروختند به سحر و عمل به آن که موجب شود عذاب الهى را. لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ: اگر
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 219
بودند که مى‌دانستند، يعنى اگر ملتفت شوند و تفکر در آن نمايند يا بدانند قبح آن را بر وجه يقين، يا دانند حقيقت آنچه تابع آنست از عذاب.