تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ الْجِنَّ وَ خَلَقَهُمْ وَ خَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَ بَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمَّا يَصِفُونَ (100)
ترجمه
و قرار دادند براى خدا شريک‌هائى از جنّ با آنکه خلق کرده است آنها را و تراشيدند براى او پسران و دخترانى را از بى‌دانشى منزّه است او و برتر است از آنچه نسبت ميدهند.
تفسير
مشرک حقيقى کسانى هستند که چون ديدند در دنيا خيرات و شرورى وجود دارد و فاعل خير بايد خير باشد و فاعل شرّ بايد شر باشد و ممکن نيست از مبدء خير شر صادر شود قائل بدو خدا شدند يکى يزدان و ديگرى اهرمن و گفتند خيرات منسوب بيزدان و شرور منسوب باهرمن است با آنکه در حکمت ثابت شده است که شر يا وجود ندارد يا مضمحلّ در جنب خير است پس قائل شدند بشرکت شيطان که از جن است و جند او که فاعل شرورند و از آن تعبير باهرمن ميشود با خدا در امر الوهيت با آنکه خودشان معترفند بآنکه خداوند آنها را خلق فرموده و شيطان خالق آنها نيست و همچنين است حال کسانى که قائل بنور و ظلمت شده‌اند و جمعى اطاعت شياطين را نمودند در وساوس آنها که گفتند خداى ناديده را نمى‌شود عبادت نمود پس بايد عبادت بتان را نمود تا بوسيله آنها تقرب بخدا پيدا شود پس اينها هم شياطين را در اطاعت شرکاء خدا قرار دادند و جمعى
جلد 2 صفحه 361
ملائکه را شرکاء خدا خواندند در امر خلق و گفتند آنها امثال خدايند و بايد عبادت آنها را نمود و دختران اويند و اينکه از ملائکه بجنّ تعبير شده است بنابر اين قول براى آنستکه مانند اجنّه از انظار مخفى هستند و در اين مقام غرض تعلق بتحقير آنها گرفته است و گاهى از ملک بجنّ تعبير ميشود چنانچه فرموده است و جعلوا بينه و بين الجنّة نسبا و جمعى قائل شدند بدروغ در آوردن از پيش خود که خدا داراى پسران و دخترانى است چنانچه مشرکين عرب قائل شدند بآنکه ملائکه دختران خدا هستند و يهود قائل شدند بآنکه عزيز پسر خدا است و نصارى قائل شدند بآنکه مسيح پسر خدا است و بعضى خرّقوا مشدّدا براى افاده تکثير قرائت نموده‌اند و تمام اين خرافات و اقوال فاسده ناشى از جهل و بى‌علمى و بى‌فکرى است که نميدانند چه ميگويند و چه ميجويند و با چه کسى طرفيّت مى‌کنند که در برابر او اسمى از غير ميبرند خداوند منزّه است از جسم و لوازم آن از قبيل اولاد و برتر از آنستکه از براى آن شبه يا مثل يا ضد يا ند يا شريکى باشد و محتمل است ضمير در و خلقهم راجع بشرکاء باشد يعنى با آنکه شرکاء موهومه مخلوق خدايند و نمى‌شود مخلوق شريک خالق خود باشد قائل بشرکت آنها شدند و در هر حال جمله حاليّه است ..