تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِکُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (103)
لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ: درک نمى‌نمايد و احساس نکند احديت الهى را چشمها، زيرا آنچه مرعى مى‌شود، يا در مقابل است و يا در حکم مقابل مانند آئينه، و اين از صفات اجسام، و حق تعالى از آن منزه باشد وَ هُوَ يُدْرِکُ الْأَبْصارَ: و ذات اقدس سبحانى درک نمايد ابصار را، يعنى احاطه علميه دارد به آنچه ابصار ادراک نمى‌کند از جواهر لطيفه مانند ابصار، يا درک کند صاحبان بصر را. حضرت باقر عليه السّلام خطاب به سؤال کننده در اين آيه فرمود: «2» اوهام قلوب، دقيقتر است از ابصار عيون. تو به تحقيق درک مى‌کنى به وهم خود، سند و هند و شهرهائى که داخل آنها نشدى و درک ننمودى آنها را به چشم خود، و اوهام قلوب ادراک نکند ذات احديت را، پس چگونه ابصار عيون، حس توان نمود؟! عياشى از فضل به سهل که سؤال نمود از حضرت رضا
«1» جامع الاخبار، فصل 73، حديث دوّم.
«2» اصول کافى، جلد اوّل، کتاب التوحيد، صفحه 99، حديث 11.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 346
عليه السّلام اخبار فرما رؤيت حق تعالى که مردمان را در آن اختلاف است، فرمود: من وصف اللّه بخلاف ما وصف به نفسه فقد اعظم الفرية على اللّه، «لا تدرکه الابصار و هو يدرک الابصار و هو اللّطيف الخبير» و هذه الابصار ليست هى الاعين انّما هى الابصار الّتى فى القلوب، لا يقع عليه الاوهام و لا يدرک کيف هو. «1» يعنى هر که وصف کند خدا را به خلاف آنچه او سبحانه ذات مقدس را توصيف فرمود، پس بتحقيق اسناد فريه عظيم بر حق تعالى داده؛ و او سبحانه فرموده «لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِکُ الْأَبْصارَ» و اين ابصار عيون نيست بلکه ابصار قلوب است و اوهام احاطه و درک ذات او را ننمايد وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ: و اوست لطف کننده به بندگان از جائى که ندانند و آگاه به دقايق و اسرار همه چيزها و دانا به مصالح و افعال بندگان و آنها را بر وفق اعمال مجازات دهد در معاد. در مجمع- فرمايد: در «لطيف» چند وجه است: 1- لطيف است بر بندگان به سابقه انعام. 2- لطيف التدبير است. 3- لطيف است که نعمت بسيار خود را منظور نفرمايد و طاعت بندگان را بسيار شمارد و مرحمت فرمايد.
4- لطيف است اگر او را به حقيقت بخوانى لبيک گويد، و اگر اجابت او کنى مقرب درگاه سازد. و اگر اطاعت او کنى کفايت تو کند، و اگر عصيان نمائى به توبه رجوع فرمايد، و اگر از او اعراض کنى تو را دعوت فرمايد، و اگر توجه او نمائى تو را هدايت فرمايد. «2» تنبيه- آيه شريفه مدح فرموده ذات مقدس خود را به نفى ادراک ابصار، پس اثبات رؤيت براى او نقص، و حق تعالى از آن منزه باشد. فرمود حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله انّ اللّه احتجب عن العقول کما احتجب عن الابصار. بدرستى که ذات سبحانى محجوب است از عقول، چنانچه مستور است از ابصار. و نيز حضرت علوى عليه السّلام در جواب سائل گفت: چگونه ديده‌اى خدا را؟
فرمود: ويلک لا تدرکه العيون فى مشاهدة الابصار و لکن راته القلوب بحقائق
«1» مجمع البيان ج 2 ص 344- تفسير عيّاشى، جلد اوّل، صفحه 373، حديث 78.
«2» مجمع البيان، همان صفحه.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 347
الايمان. «1» واى بر تو، نبيند او را چشمها در مشاهده ديده‌ها، و لکن مى‌بيند او را قلوب به حقيقت ايمان.