تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ ما يَفْتَرُونَ (112)
بعد از آن به جهت تسليه حضرت رسالت صلى اللّه عليه و آله احوال انبياى سلف فرمايد:
وَ کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا: و چنانچه تو را اى پيغمبر دشمنان هستند، قرار داديم براى هر پيغمبرى دشمنى شَياطِينَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِ: گردنکشان از جن و انس.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 357
تبصره- در تفسير اين آيه وجوهى است «1»:
1- چنانچه امر فرموديم تو را به عداوت مشرکين، همچنين امر نموديم پيش از تو به معادات اعداى آنها از جن و انس. و چون خدا امر فرمايد رسول را به معادات مشرکين، پس به منزله اين است که خدا ايشان را دشمن قرار داده؛ مثل آن که سلطانى گويد: براى مبارزه‌اى از عسکر خود قرار داديم فلانى را قرين تو در مبارزه، يعنى امر نمايد او را به مبارزه، زيرا وقتى امر کند او را به مبارزه، هر آينه مقرر ساخته مبارز او را قرين او.
2- حکم فرموديم به آنکه ايشان دشمن هستند و خبر داديم ما به آن به جهت آنکه معامله کنيد با آنها معامله دشمنان در احتراز ايشان، و استعداد و آمادگى براى دفع آنان.
3- چنانچه تخليه نموديم بين آنها و اختيارشان عداوت را و منع ننموديم آنها را به کره و جبر به جهت آنکه منافات با تکليف است، همچنين تخليه اعداى تو نموديم، و بر سبيل قهر و جبر، منع آنها نکرديم.
4- چون حق تعالى نعمتهاى عظيمه به رسول عطا فرمود و کفار بدان سبب حسد برده اظهار دشمنى کردند، کانّ او سبحانه باعث عداوت شده، زيرا سبب دشمنى عطيه او است.
يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ: وسوسه مى‌کند بعض از جن انس را، يا برخى از جن جن را و برخى از انس انس را. مراد شياطين جن، اولاد ابليس‌اند. از ابى جعفر عليه السّلام مروى است: انّ الشّياطين يلقى بعضهم بعضا فيلقى اليه ما يغوى به الخلق حتّى يتعلّم بعضهم من بعض. فرمود حضرت امام محمّد باقر عليه السّلام: بدرستى که شياطين القا مى‌کنند بعضى برخى ديگر را، پس القا کند به او آنچه را که بسبب آن گمراه نموده خلق را تا ياد بگيرد بعضى از بعض ديگر. زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً: سخنانى را که بظاهر آراسته است اما در واقع هدفى ندارند جز فريب و گمراهى مردم. وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ ما فَعَلُوهُ: و اگر
«1» مجمع البيان ج 2 ص 352.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 358
خواستى پروردگار تو ايمان ايشان را بر وجه جبر و قهر و الجاء و اضطرار، دشمنى نمى‌کردند با پيغمبران، لکن زمام اختيار ايمان و کفر و طاعت و معصيت بدست ايشان داد تا به طوع و رغبت خود به هرچه خواهند اقدام کنند، و بدين جهت مستحق ثواب و عقاب شوند. فَذَرْهُمْ وَ ما يَفْتَرُونَ: پس واگذار ايشان را با آن دروغها که مى‌بافند از تسويلات باطله. امر بر سبيل تهديد است مثل اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ «1» در خصال- از حضرت صادق عليه السّلام الانس على ثلثة اجزاء فجزء تحت ظلّ العرش يوم لا ظلّ الّا ظلّه و جزء عليهم الحساب و العذاب و جزء وجوههم وجوه الادميّين و قلوبهم قلوب الشّياطين. «2» فرمود: انس بر سه قسم‌اند: 1- تحت ظل عرش الهيند روزى که سايه‌ئى نيست مگر سايه لطف او. 2- بر ايشان است حساب و عذاب. 3- صورتشان صورت آدمى و قلوبشان قلوب شيطانى، چنانچه علامه مجلسى رحمه اللّه در «بحار» روايت نموده: قال رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله ياتى على النّاس زمان وجوههم وجوه الادميّين و قلوبهم قلوب الشّياطين کامتال الذّئاب الضّوارّ سفّاکون للدّماء لا يتناهون عن منکر فعلوه، ان تابعتهم ارتابوک و ان حدّثتهم کذّبوک و ان تواريت عنهم اغتابوک، السّنّة فيهم بدعة و البدعة فيهم سنّة الخ). «3» فرمود رسول اکرم صلى اللّه عليه و آله: مى‌آيد بر مردم زمانى که صورتشان صورت آدمى و قلوبشان قلوب شياطين. مانند گرگان درنده، بسيار بريزند خونها را، منتهى نشوند از منکراتى که بجا آورند. اگر متابعت آنها نمائى، به شک اندازند تو را، و اگر حديث گوئى ايشان را، تکذيب کنند، و اگر کناره‌گيرى کنى از ايشان، غيبت کنند تو را. سنت در ايشان بدعت است و بدعت در ايشان سنت.
«1» فصلت آيه 40.
«2» خصال، باب الثلاث، صفحه 154، حديث 192.
«3» بحار الانوار، جلد 22، صفحه 453، حديث 11- جامع الاخبار، فصل 88، حديث اوّل.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 359