تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِکَةَ وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَ حَشَرْنا عَلَيْهِمْ کُلَّ شَيْ‌ءٍ قُبُلاً ما کانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (111)
بعد از ذکر تخليه و خذلان اهل کفر و طغيان و توغل آنان در انکار و عناد که سبب تخليه آنها است مى‌فرمايد:
وَ لَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِکَةَ: و اگر چنانچه نازل فرمائيم بسوى کافران ملائکه را چنانکه گويند لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِکَةُ «2» وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتى: و اگر تکلم مى‌کردند با ايشان مردگان، چنانچه اقتراح مى‌کنند که فَأْتُوا بِآبائِنا «3»
«1» تفسير صافى، جلد 2، صفحه 149.
«2» فرقان آيه 21.
«3» دخان آيه 36.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 356
وَ حَشَرْنا عَلَيْهِمْ کُلَّ شَيْ‌ءٍ قُبُلًا: و اگر جمع مى‌کرديم و محشور مى‌ساختيم براى ايشان هر چيزى را امم سالفه دسته دسته يا کفيلان يکديگر در تقبل بشارت و انذار شهادت بر وحدانيت ما و رسالت پيغمبر ما صلى اللّه عليه و آله و ايشان معاينه مى‌ديدند و گواهى ايشان را بر وحدانيت مى‌شنيدند، و يا اگر همه آيات را براى آنها جمع مى‌نموديم که مقابل و مواجه ايشان باشد ما کانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ: نبودند که ايمان آرند مگر آنکه خداى خواهد بر وجه قهر و جبر، و ايشان هرگز به اختيار ايمان نياورند مگر آنکه مجبور و مقهورشان سازند؛ و آن نقض غرض الهى و با تکليف منافات دارد وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ: و لکن بيشتر کفار نمى‌دانند که اگر همه معجزات به ايشان نمايند، به طوع و رغبت ايمان نيارند؛ پس سوگندهاى غلاظ ايشان بر چيزى است که شعور به آن ندارند.
يا آن که اگر مسلمانان جاهلند از ايمان نياوردن کفار، و لذا تمناى نزول آيه کنند براى طمع ايمان ايشان.