تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا وَ قُولُوا انْظُرْنا وَ اسْمَعُوا وَ لِلْکافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ (104)
شأن نزول: مؤمنان در موقع استماع فرمايشات نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلم مى‌گفتند: راعنا، يعنى مراعات فرما ما را در بيان؛ يهود چون اين کلمه شنيدند، با هم گفتند: ما پنهانى دشنام مى‌دهيم، حالا آشکار کنيم؛ مى‌آمدند خدمت حضرت، و مى‌گفتند: راعنا، مى‌خنديدند و استهزاء مى‌کردند. سعد بن معاذ غرض آنها را فهميد، گفت: به خدائى که پيغمبر را به حق فرستاده، اگر اين لفظ را از شما بشنويم، با شما بجز شمشير
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 220
خطاب نکنيم. گفتند: صحابه او اين را گويند. گفت: قصد آنها خير و مقصد شما سبّ مى‌باشد؛ حق تعالى آيه شريفه نازل فرمود «1»:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد، لا تَقُولُوا راعِنا:
مگوئيد لفظ (راعنا) را در مکالمه با پيغمبر، که يهود گفتار شما را دست‌آويز خود ساخته با آن حضرت اين کلمه گويند و قصد دشنام فاحش مى‌کنند. چون حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم با مؤمنان تکلم مى‌فرمود، آنها مى‌گفتند: راعنا، اصل رعى به معنى حفظ غير است به مصلحت يعنى مراعات حال ما فرما و تأنى نما به آنچه تلقى مى‌فرمائى و توقف فرما تا سخن تو را خوب بفهميم. يهود اين لفظ را از مؤمنان استماع نموده، فرصت دانسته حضرت را به آن خطاب مى‌کردند و مراد آنها به اين کلمه سبّ پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم بود.
تنبيه: در تبيان- شيخ طوسى- از حضرت باقر عليه السلام روايت نموده که فرمود: اين کلمه به عبرانى سبّ بوده، و يهود آن را به عبرانى قصد مى‌کردند «2».
مفسر بلاغى در تفسير خود گويد: تتبع نمودم عهد قديم عبرانى را، پس يافتم اينکه کلمه راع (به فتح مشاله به الف) به معنى شر و قبيح است، چنانچه در فصل دوم و سوم از سفر اول تورات به معنى شرير ذکر شده، و همچنين در فصل اول از سفر پنجم «3».
پس راعنا به معنى شريرنا باشد به زبان عبرى، و چون يهود بدين کلمه که مؤمنان مى‌گفتند قصد جسارت به مقام حضرت نبوى و دشنام را مى‌نمودند، لذا خداى تعالى نهى فرمود از اين کلمه که قابل تلبيس است.
وَ قُولُوا انْظُرْنا: و بگوئيد بجاى آن نظر فرما ما را و ملاحظه حال ما نما. يا مهلت ده ما را تا نيک به سخن تو رسيم و بعد به سخن ديگر اقدام نما.
«1» منهج الصادقين، جلد اوّل، صفحه 251.
«2» تفسير تبيان، جلد اوّل صفحه 389.
«3» تفسير آلاء الرحمن، صفحه 114 (مراد از فتحه مساله بالف، فتحه اشباع شده است)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 221
وَ اسْمَعُوا: و نيکو بشنويد اى مؤمنان فرمايش الهى را تا احتياج به طلب مراعات نباشيد. يا بشنويد آن را به گوش دل نه مثل شنيدن يهود که گفتند شنيديم لکن در عمل مخالفت کردند. وَ لِلْکافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ: و براى کفار يهود است در آخرت عذابى دردناک که هرگز انقطاع نيابد، چه اين کلمه را بر سبيل دشنام گويند، و دشنام و سبّ پيغمبر، به حق موجب کفر، و کافر مستوجب باشد عذاب اليم را.
تبصره: ابن عباس گفته: هر جا در قرآن «يا أَيُّهَا النَّاسُ»* باشد مکى است، و هر جا «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا»* فرموده مدنى است. و در تورات بجاى آن «يا ايها المساکين» است؛ پس حق تعالى يهودان را به لفظ مسکنت مخاطب، و زمان حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلم آنها را به تازيانه مسکنت و مذلت ادب فرموده که: ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْکَنَةُ، به خلاف مسکينان پرهيزکاران امت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم که در دنيا معزز، و در عقبى مکرم خواهند بود.
پيرزنى «مسکنه» نام، در مجلس عيسى بن داران واعظ حاضر مى‌شد، و هيچ روز غائب نشدى. اتفاقا دو روز نيامد، واعظ پرسيد: مسکنه کجا است؟ گفتند: مريض باشد. بعد از مجلس به عيادتش رفت، ديد در حال نزع است، نفسى کشيد از دنيا رفت. واعظ به تجهيز و تدفين او پرداخت، همان شب او را در خواب ديد که تاج کرامت بر سر نهاده و لباس بهشتى پوشيده، پرسيد: مسکنه تو هستى؟ گفت: بلى، و لکن مرا مسکنه نگوئيد: ذهبت المسکنة و جاءت المملکة درويشى رفت و پادشاهى آمد.
تتمه: بخارى در صحيح خود، و احمد در مسند، و ابو نعيم در حليه، از ابن عباس روايت نموده که فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلم:
نازل نشد آيه‌اى که در آن «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا»* باشد مگر آن که على عليه السلام رئيس و امير آنست.
بنابراين وجدان منصف، حاکم است به اينکه چنين کسى البته مقام ولايت و خلافت و امامت بعد از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم اختصاص
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 222
خواهد داشت.