تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً کَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ کَذلِکَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ (125)
فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ: پس هر که را خواهد خداى تعالى اينکه هدايت فرمايد به ايمان و آشنائى به طريق حق، يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ: بگشايد دل او را براى قبول اسلام بوسيله الطاف از قدرت و تمکين و ازاحه علت و نصب ادله. و مراد به شرح صدور، گردانيدن آن است بر وجهى که قابل حق و مستعد قبول آن گردد و مصفا شود از هر چه مانع و دافع حق باشد، و بدين سبب قبول الطاف کرده، به شرف اسلام مشرف شود. لذا در وقت نزول اين آيه، حضور نبوى صلى اللّه عليه و آله از شرح صدر سؤال نمودند. فرمود: نور يقذفه اللّه فى قلب المؤمن فيشرح له صدره و ينفسخ قالوا فهل لذلک من امارة يعرف بها قال عليه السّلام نعم الانابة الى دار الخلود و التّجافى عن دار الغرور و الاستعداد للموت قبل نزوله. «1» يعنى نورى است که مى‌اندازد خداى تعالى در قلب مؤمن، پس بگشايد براى او سينه‌اش را و وسيع گرداند. عرض کردند: علامتى دارد؟ فرمود: بلى بازگشتن به آخرت باقى، و گذشتن از دلبستگى دنياى فانى، و مهيا شدن براى مرگ پيش از آن. و انابه به دار الخلود مترتب است بر اينکه بداند عمل آخرت به تمام جهات، خير، و قليل آن ثواب بسيار دارد، و تجافى از دار غرور، منبعث شود از اعتقاد آنکه دنيا و نعمتش فنا و زوال دارد، و استعداد براى موت قبل از نزول آن، نتيجه مجموع امرين باشد که زهد در دنيا و رغبت در آخرت است. وَ مَنْ يُرِدْ
«1» مجمع البيان ج 2 ص 363.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 372
أَنْ يُضِلَّهُ: و هر که را خواهد اينکه فرا گذارد او را از طريق ايمان و تخليه او نمايد بعد از آنکه امارات حق را به او تمام فرموده، لکن او از زيادى انکار و عناد قبول ننموده يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً: قرار مى‌دهد سينه او را تنگ و سخت، و انشراح را از او بردارد به مثابه‌اى که اصلا سخن حق قبول نکند و از آن امتناع نمايد و فرار نمايد از قبول حق. کَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ: گويا مى‌خواهد صعود کند به آسمان تا قبول آن ننمايد و اين غايت تباعد است در گريختن کَذلِکَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ: همچنانکه ضيق گرداند دل کافر را بر وجه تخذيل و تخليه مسلط مى‌نمايد خداى تعالى عذاب يا لعنت را عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ: بر کسانى که ايمان نياوردند و توحيد را تصديق ننمودند.
تبصره- آيه شريفه به يکى از سه وجه تفسير شود:
1- هر که راه نمايد به ثواب و طريق جنت، شرح صدر او فرمايد به اسلام.
به اين وجه که تثبيت عزم او و تقويت او نمايد بر تمسک به ايمان، و زايل گرداند از دل او وساوس شيطانى و خواطر فاسده عارضه بر قلوب را بوسيله اعطاى لطف که منع علت و نصب ادله است مانند آيه «وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً» «1». و هر که را خواهد که در ضلالت بگذارد به سوء اختيار خودش و راه بهشت به او ننمايد. سينه او را در کفر سخت و تنگ گرداند به جهت عقوبت بر ترک ايمان با وجود وضوح امارات ادله بر حقيت آن، نه آنکه مانع او شده باشد از ايمان به منع الطاف و سبب قدرت. و دليل بر آنکه شرح صدر گاهى به معنى ثواب مى‌باشد آيه «وَ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ سَيَهْدِيهِمْ وَ يُصْلِحُ بالَهُمْ» «2» و معلوم است که هدايت بعد از شهادت رسيدن به ثواب باشد، زيرا بعد از موت تکليف نيست.
2- هر که را خواهد ثابت گرداند بر هدايت، شرح صدر او فرمايد بر وجه مذکور به جهت جزا بر اهتداء و ايمان او؛ و دليل بر آنکه هدايت به معنى استعداد
«1» سوره محمّد (ص) آيه 17.
«2» سوره محمّد (ص) آيه 4.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 373
ايمان آمده آيه «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ» «1» است و هر که را خواهد بسبب ترک ايمان و اختيار کفر بعد از اتمام حجت، به خود واگذارد سينه او را تنگ سازد به منع الطاف که موجب شرح صدر باشد.
3- هر که را خواهد، بسبب قبولى ايمان و ثابت در آن، شرح صدر او کند تا موجب ازدياد بصيرت او شود و به کمال ايمان رسد. و هر که را خواهد، اين زياده منع کند به جهت سوء اختيار کفر را. و فايده اين کلام رغبت در ايمان و زجر در کفر است.
در کافى «2» حضرت صادق عليه السّلام در حديثى فرمايد: و بدانيد بدرستى که هرگاه خدا اراده فرمايد بر بنده خير را، شرح فرمايد سينه او را براى اسلام، و چون عطا نمايد آن را نطق کند لسان او به حق، و عقد قلب او شود بر آن. پس عمل کند به حق و به اجتماع اين صفات کامل گردد اسلام او. اگر در چنين حال بميرد، نزد خدا از مسلمين حقيقى باشد، و هرگاه اراده ننمايد خدا از بنده خير را بسبب سوء اختيار بنده شر و بدى را و تمادى و انهماک در عصيان و مخالفت، واگذارد او را به خود و مى‌باشد سينه او ضيق و حرج، و اگر هم حق بر لسانش جارى شود، عقد قلبى ندارد، و به فقدان آن عامل نخواهد بود. پس از اجتماع اين صفت و مردن به اين حال مى‌باشد از منافقين آنچه از حق بر زبانش جارى شد.
نظر به فقدان عمل حجت بر او باشد، پس بترسيد خدا را و سؤال کنيد اينکه شرح صدر شما فرمايد براى اسلام، و قرار دهد لسان شما را ناطق به حکمت تا متوفى شويد به حالتى که بر اين عمل باشيد.