تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً کَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ کَذلِکَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ (125)
ترجمه
پس کسيرا که بخواهد خدا که هدايت نمايد او را ميگشايد سينه‌اش را براى اسلام و کسيرا که بخواهد گمراه کند او را ميگرداند سينه‌اش را تنگ مسدود گويا بالا ميرود در آسمان همچنين قرار ميدهد خدا پليدى را بر آنانکه ايمان نمى‌آورند.
تفسير
کسانيکه داراى حسن فطرت و صفاى طينتند از تعصّب و عناد دور و بصلاح و سداد نزديکند لذا از قبول حق استنکاف و استکبار ندارند و مشمول عواطف و الطاف الهى خواهند شد و خداوند بآنها شرح صدر عنايت ميفرمايد يعنى دريچه قلب ايشان را بعالم غيب باز ميکند و ديده بصيرت آنها را ميگشايد که حق را مشاهده مينمايند و برهان آنرا ادراک ميکنند و راه وصول بجنّت را مى‌يابند و بنعيم ابدى واصل ميشوند و اين خود پاداش الهى است در مقابل امر اختيارى که از آنها صادر شده است و کسانيکه بواسطه خبث فطرت و سوء سريرت پيرامون تعصّب و عناد گشته از قبول حق استکبار و استنکاف دارند خداوند آنها را بحال خودشان واميگذارد لذا مسامع قلب آنها مسدود ميشود بطوريکه حق واضح را ادراک نمى‌کنند و برهان ساطع را تصديق نمى‌نمايند و راه راست را نمى‌بينند لذا در تنگناى جهالت گرفتار و در وادى حيرت و ضلالت سرگشته و حيرانند گويا قبول حق براى آنها در صعوبت و اشکال مانند صعود بآسمان است و اين شقاوت و خسران عقوبت الهى است که در نتيجه سوء اختيار عائد آنها شده است و بعذاب ابدى گرفتار خواهند شد در مجمع از پيغمبر (ص) روايت نموده است که چون اين آيه نازل شد از آنحضرت سؤال نمودند که مراد از شرح صدر چيست فرمود
جلد 2 صفحه 379
نورى است که مى‌اندازد آنرا خداوند تعالى در قلب مؤمن پس باز و گشاده ميشود عرض کردند آيا علامتى براى آن هست که شناخته شود بآن صاحبش فرمود بلى اقبال بآخرت و اعراض از دنيا و آماده شدن براى مرگ پيش از نزول آن و در معانى از حضرت صادق (ع) در تفسير اين آيه نقل نموده است که گاهى سينه تنگ است ولى منفذى دارد و حرج آنست که بسته شود بطوريکه منفذى نداشته باشد که بشنود و به بيند و عياشى ره نيز قريب باين معنى را از آنحضرت نقل نموده است و اينکه مراد از رجس شک است و در کافى از آنحضرت نقل نموده است که فرمود قلب در باطن مضطرب است براى طلب حق و چون و اصل بآن شود مطمئن ميگردد و قرار ميگيرد و اين آيه را تلاوت فرمود و عياشى نيز مانند آن را روايت نموده است و در مجمع قريب باين مضمون را از آنحضرت نقل نموده و در کافى از امام صادق (ع) نقل نموده که خداوند متعال وقتى براى بنده خود خير را خواسته باشد يک نقطه از قلب او را منور ميفرمايد که آن تمام قلب او را روشن ميکند و ميشنود سخن حق را و طالب آن ميگردد و وقتى براى بنده خود بدى را خواسته باشد يک نقطه از قلب او را تاريک ميکند که آن تاريکى قلب او را فراميگيرد و سخن حق را قبول نمى کند و اين آيه را تلاوت فرمود و در توحيد و عياشى ره قريب باين مضمون را از آن حضرت نقل نموده بعلاوه آنکه در صورت اراده خير ملکى را موکّل هدايت و در صورت اراده سوء شيطانى را موکل اضلال او ميفرمايد و در کافى از آنحضرت حديثى و در توحيد و معانى و عيون از حضرت رضا (ع) روايتى نقل شده است که خلاصه آندو آنستکه شرح صدر عنايت الهى است نسبت به بنده مؤمن که نتيجه آن انقياد و اطمينان و عمل صالح است و ضيق صدر واگذاردن خداوند است بنده را بحال خود که نتيجه آن تمرّد و اضطراب و عمل فاسد است و هدايت و ضلالت نسبت به بندگان در طريق جنّت واقع ميشود از خداوند در مقابل ايمان و کفر اختيارى آنها و بنابر اين اشکال لزوم جبر بر آيه شريفه وارد نيست و از روايت رضوى استفاده ميشود که صعود فى السما صفت قلب و کنايه از اضطراب آنست و از براى روح انسانى مراتبى است که از يکى از آنها بقلب و صدر تعبير ميکنند و در اين آيه مراد آن مرتبه است و ضيقا بتخفيف و حرجا بکسر را و يصعد بسکون صاد مخففا نيز قرائت شده است.