تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ الزَّيْتُونَ وَ الرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (141)
وَ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ: و ذات اقدس الهى است که ايجاد فرمود باغات مملو از انگور که از غايت انبوهى روى زمين را پوشيده باشد، برداشته شده به چوب، که مراد چفته يا ديوار بست و حظيره، وَ غَيْرَ مَعْرُوشاتٍ: و نابسته و بر زمين افتاده. و گفته‌اند معروشات آنها که مردمان به دست خود نشانيده و غير معروشات آنها که در کوه و بيشه روئيده و به زمين افتاده وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ: و نيز بيافريد درخت خرما و زراعاتى که ساق ندارد. و ثمره آن حبوب است در حالتى که مختلف و گوناگون است ميوه آن در هيئت و کيفيت، يعنى در لون و طعم و شکل و حجم و رائحه وَ الزَّيْتُونَ وَ الرُّمَّانَ: و خلق فرمود زيتون و انار را مُتَشابِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ: در حالى که بعضى افراد آن مشابه بعضى ديگرند در لون و طعم، يا در برگ، و بعضى مخالف يکديگرند در شيرينى و ترشى و برخى ميان اين و آن.
«1» غافر، آيه 31.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 388
تذکره- از جمله معبرات کائنات الأرض، عالم نبات است که مشتمل بر غرايب و عجائب محير العقول است بسبب آنچه در آن است از نظام محکم و اسرار و حکم. تفکرنما در کيفيت تقليب اجزاء ارضيه و مائيه و هوائيه را به بيّنه خود و تطوير آنها به اطوار خود در اثنائى که اجزاء زمين و آب و هوا، نموّ و حياتى ندارند، چون داخل نبات شوند منقلب به جسم نامى متغذى صاحب حيات نباتيه و کسب کند خواص نبات را، و حال آنکه فاقد بود و به نظر اولى، جسم جمادى بدون حس، و به نظر ثانوى، عروق خود را به اعماق فرو برده براى طلب غذا. و ريشه‌ها مانند طناب خيمه به اطراف کشيده براى استقامت آن، و الّا چگونه درختان عظيم طويل، مستقيم بودند در مقابل باد تند، و بر هر برگى رگهاى مختلف در طول و عرض برگ ممتد بعضى باريک و در ميان رگهاى بزرگ بافته و به يکديگر متصل، در اندک وقتى، فصل ربيع نساج قدرت بصير و سميع، از گل‌هاى بديع و برگهاى منيع، سبزه و ريحان و شکوفه شقايق نعمان هويدا نمايد. تأمل کن در عجائب خلقت هر يک که محير العقول است، از جمله درخت خرما که ميان نباتات اشبه به انسان است: اولا- در نتاج، محتاج به ازدواج نر و ماده است. ثانيا- اگر آب تمام او را فراگيرد غرق و مى‌ميرد. ثالثا- اگر زخمى به او رسد يا سرش قطع شود مى‌ميرد و خشک شود، لذا فرمود پيغمبر صلى اللّه عليه و آله اکرموا عمّتکم النّخلة. اکرام کنيد عمّه خود خرما را. تعبير به عمه شده، زيرا انسان اولاد حيوان و حيوان از نبات و نخله خواهر او مى‌شود و ثمره او نان خورش باشد. تأمل نما در انار. به قدرت خداوند غفار در ميان مانند تله‌ها از پيه نصب کرده و در جميع اطراف آن تل‌ها دانه‌هاى انار منصوب کأنه چيده شده به دست قدرت، و آنها را قسمت و هر قسمتى را محجوب گردانيده به لفافه‌اى که عقل در او حيران است و جميع را به پيوست محکمى محتوى ساخته. پس تدبير شريف در اين خلق لطيف آن است که اگر در ميان انار، تمام دانه بود، راه تغذيه دانه‌ها مسدود، لذا بسبب پيه‌ها، غذا به هر دانه‌اى رسد، و آن لفافها براى حفظ دانه‌ها و آن پوست محکم روى آنها کشيده تا آن دانه‌ها با آن لطافت از آفات سرما و گرما محفوظ باشد:
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 389
عنايت لعل ساز لعل تراشيده باز
لعل تراشيده را پهلوى هم چيده باز
پهلوى هم چيده را به نقره پيچيده باز
به نقره پيچيده را به حقه پيچيده باز
به حقه پيچيده را به نام ناميده «نار»
کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ: بخوريد از ميوه‌هاى هر يک وقتى ميوه پيدا کند، اگرچه نارسيده و خام باشد، گويند فايده اين قيد رخصت مالک است در خوردن آن قبل از اداى حق اللّه، و امر بر سبيل اباحه است وَ آتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ: و بدهيد حق آن ميوه را روز بريدن و درويدن زرع و چيدن خرما. امر به دادن وقت درويدن مبالغه است در اهتمام به صدقه و عدم تأخير اداى آن، و تنبيه به آنکه وجوب دادن زکات به ادراک است نه پاک کردن. نزد کاشفى اشهر اقوال صدقه است نه زکات مفروضه، چه زکات در مدينه واجب شد و اين آيه مکى است، و بعد از وجوب زکات، اين آيه منسوخ شد. بنا به قولى مراد، زکات و آيه مدنى است. آورده‌اند «1» که ثابت بن قيس قريب پانصد نخل خرما تصدق نمود و هيچ براى خود نگذاشت. بدين جهت از نفقه عيال عاجز شد.
پيغمبر صلى اللّه عليه و آله او را از اين منع و فرمود: ابتدا به عيال خود کن، و زيادى آن را صدقه نما. و آيه شريفه نازل شد وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ: و اسراف مکنيد و از حد تجاوز ننمائيد در صدقه دادن، بدرستى که خداوند دوست ندارد اسراف کنندگان را، يعنى نپسندد عمل آنها را.
بيان- در آيه وجوهى است: 1- منع صدقه مکنيد و تجاوز از حد منمائيد.
2- اسراف مکنيد در خوردن پيش از درو تا موجب کم شدن حق فقرا نشود.
3- نفقه منمائيد در معصيت و تضييع آن مکنيد در غير محل. و در جميع خطاب به صاحبان اموال است. يا خطاب به ائمه، يعنى زياده از حق واجب از مالکين نگيريد، و يا خطاب به هر دو، يعنى ارباب، اسراف نکنند در اعطا، و ائمه در گرفتن.
«1» مجمع البيان ج 2 ص 375.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 390
از حضرت رضا عليه السّلام از اين آيه سؤال شد. فرمود: پدرم مى‌فرمود: از اسراف است در درو و خوشه، اينکه تصدق دهد مرد به دو کف خود تماما؛ و پدرم هر وقت حاضر مى‌شد چيزى از اين موارد، پس مى‌ديد يکى از غلامان را که تصدق به کفّين مى‌نمود. حضرت صدا بلند مى‌فرمود: عطا کن به يکدست قبضه‌اى، بعد قبضه و دسته دسته. «1» در کتاب کافى از حضرت رضا عليه السّلام در حديثى فرمود: و در آيه‌اى از کتاب خدا مى‌فرمايد: بدرستى که خداوند دوست نمى‌دارد مسرفين را. پس نهى فرموده ايشان را از اسراف و نهى نموده از تقتير، لکن امر کرده بين اين دو نبايد عطا کند جميع آنچه نزد اوست، پس بخواند خدا را که روزى دهد او را، و حال آنکه مستجاب نفرمايد دعاى او را. «2» طريق مستقيم، حد وسطى است.