تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ الزَّيْتُونَ وَ الرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (141)
جلد 2 صفحه 388
ترجمه
او است که پديد آورد بستانها را داربست دار و غير داربست دار و درخت خرما و کشت را با آنکه مختلف است خوراکى آن و زيتون و انار را شبيه بهم و ناشبيه بخوريد از ميوه‌اش چون ميوه دهد و بدهيد حقّش را روز درو نمودنش و زياده‌روى نکنيد همانا او دوست ندارد زياده‌روى کنندگان را.
تفسير
خداوند ايجاد فرمود باغها را که بعضى از آنها باغ انگور است که براى درختها داربست ميزنند و بعضى باغ درختانى است که احتياج بداربست ندارند يا آنکه همان باغهاى انگور دو قسم است داربست دار و داربست ندار و ايجاد فرمود درخت خرما و زراعت حبوبات را که مختلف است ماکولات آن در رنگ و طعم و بو و مقدار و خواص و آثار با آنکه آب و خاک و آفتاب و هوا و زراع آن يکى است پس معلوم ميشود خالق آن طبيعت نيست چون اثر طبيعت واحده مختلف نمى‌شود بلکه خالق آن خداوند قادر حکيم است که بر وفق مصلحت و قابليت هر موجودى را لباسى از هستى پوشانده و بکمال لايق خود رسانده تا بندگانش بانواع مختلفه از آنها منتفع شوند و ايجاد فرمود زيتون و انار را که افراد آن يا شبيهند بيکديگر از هر جهت و يا غير شبيهند از هر جهت و يا شبيهند از بعضى جهات و غير شبيهند از بعض ديگر مثلا دو انار يا شبيهند بيکديگر از حيث رنگ و طعم و هيئت يا بى‌شباهتند از اين جهات يا در بعضى اوصاف شبيهند و در بعضى غير شبيه در هر حال همه مملوک الهى مى‌باشند و خداوند آنها را براى بندگان خوب خود خلق کرده و اجازه فرموده است که بعد از آنکه خوراکى و گوارا شد تناول نمايند خواه موقع حصادش شده باشد خواه نشده باشد ولى در موقع حصاد حق فقرا را از آن بدهند وجوبا اگر گندم يا جو يا خرما يا کشمش باشد و استحبابا در غير اينها چنانچه گفته‌اند که آيه مدنيّه است و بعد از وجوب زکوة نازل شده است اگر چه مروى از اهل بيت عليهم السلام آنستکه غير زکوة است و بايد بعنوان صدقه مشت مشت و دسته دسته بدهند و مؤيّد اين معنى آنستکه تجويز شده است خوردن آن قبل از حصاد بطور اطلاق با آنکه اگر متعلق زکوة باشد در صورتى جائز است که حصّه فقرا را تعيين و بعهده بگيرند و نيز مؤيّد است اينکه گفته‌اند آيه مکّيّه است و قبل از وجوب زکوة نازل شده است و اينکه در ذيل آيه شريفه نهى شده است از اسراف که مناسب با صدقات مستحبه است چون در آن حدّ اعتدال مطلوب است نه بقدريکه صاحبش در عسرت و مورد ملامت واقع شود و در زکوة اسراف متصوّر نيست
جلد 2 صفحه 389
چون ميزان معيّن دارد که در آنچه از باران يا آب جارى مشروب شود عشر است و در آنچه با آب دستى مشروب شود نيم عشر است و در کافى و عياشى از امام باقر (ع) نقل نموده است که اين از صدقه است بايد بمسکين عطا شود مشتى بعد از مشتى و از امام صادق (ع) نقل نموده است که در زراعت دو حق است يک حق را بايد بگيرند از تو و آن عشر و نيم عشر است و يک حق را بايد بدهى و آن مورد اين آيه است که دسته دسته بايد داد و عياشى ره از امام باقر (ع) نقل نموده در اين آيه که بده بهر کس حاضر است از مشرک و غيره و در کافى و عياشى از حضرت رضا (ع) نقل نموده که پرسيدند از اين آيه فرمود که مشت مشت و دسته دسته بايد داد دو مشتى تصدق دادن از اسراف است قول و رويّه پدرم اين بوده است و از حضرت صادق (ع) نقل نموده که اين آيه در باره مرد انصارى نازل شد که زراعتى داشت وقتى درو نمود تمام آنرا تصدق داد و خودش و عيالش را بى‌بهره کرد و خداوند اين عمل را اسراف قرار داد و در کافى از آنحضرت نقل نموده که خداوند در چند آيه نهى از اسراف و امساک فرموده امر بين امرين مطلوب است نبايد کسى تمام مال خود را عطا کند پس دعا نمايد که خدا او را روزى دهد و مستجاب نشود و اخبار در اين باب بسيار است ولى انصاف آنستکه اينها در صورتى است که مراد نهى از اسراف در تصدق باشد چنانچه ظاهر است و اگر مراد نهى از اسراف در خوردن باشد مؤيد اراده صدقه مستحبه نيست در هر حال عدم محبوبيت کنايه از مبغوضيت است و ذکر خصوص اين ميوه ها براى کثرت منافع و وجود آن در عربستان است ..