تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّکَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ کُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاکُمُ اللَّهُ بِهذا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ کَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (144)
ترجمه
و از شتر دو و از گاو دو بگو آيا آندو نر را حرام کرد يا آندو ماده را يا آنچه را مشتمل باشد بر آن رحمهاى آندو ماده يا بوديد حاضران چون وصيّت نمود شما را خدا باين پس کيست ستمکارتر از آنکه بست بر خدا دروغ را تا گمراه کند مردم را بدون دانش بدرستيکه خدا هدايت ننمايد گروه ستمکاران را
تفسير
چهار جفت ديگر از شتر دو جفت نر و ماده عرابى و بختى و از گاو دو جفت نر و ماده اهلى و وحشى و بعضى گفته‌اند مراد از اثنين که در اين دو آيه چهار مرتبه ذکر شده است نر و ماده هر صنفى است و فيض ره اين قول را صواب ندانسته است بملاحظه بعضى از روايات آتيه و بنابر اين مراد از جفت يکى از دو حيوان است که با هم جنس خود جفت شده است و اين اطلاق شايع است چنانچه هر يک از زن و شوهر را جفت ديگرى ميخوانند و بنابر بيان اول مراد از زوج مجموع آن دو است که غالبا در فارسى از جفت اينمعنى اراده ميشود در هر حال علاوه بر استفهام انکارى سابق پيغمبر اکرم مأمور شد که
جلد 2 صفحه 391
بطور انکار سؤال ديگرى از اهل بدع بفرمايد باين تقريب که شما با آنکه منکر رسالتيد آيا حاضر بوديد نزد خدا و شنيديد وصيّت و حکم الهى را بر تحريم اينها و چون آنها نميتوانند چنين ادعائى را بنمايند معلوم ميشود که افترا بستند بخدا و کسيکه افترا بندد بخدا و نسبت دهد حکمى را باو بدروغ براى گمراه نمودن مردم يا نتيجه عمل او گمراهى مردم شود بسبب جهالت و نادانى بعاقبت اين امر شنيع ظالم‌ترين خلق است چون ظلم بخويش و خلق و خالق نموده است و علت تفصيل در سؤال اول که در اين آيه و آيه سابقه ذکر شده است آنستکه آنها گاهى نرهاى انعام و گاهى ماده‌هاى آنها را حرام مينمودند و گاهى بچه‌هاى انعام را چه نر باشند چه ماده و علت عجز آنها از جواب سؤال دوم آنستکه با انکار رسالت طريقى جز حضور و استماع حکم الهى نيست و آنها مدّعى اين مقام نبودند و اين جمعا هشت جفت ميشود از انعام که خداوند حلال فرمود است آنها را و خداوند راهنمائى نمى‌نمايد ظالمان را بهيچ خيرى و آنها را بخودشان واگذار ميفرمايد و قمى ره فرموده است اين هشت جفت حيواناتى هستند که خداوند آنها را حلال فرموده از انعام و بيان فرموده که از گوسفند دو يعنى اهلى و کوهى و از بزد و يعنى اهلى و کوهى و از گاو دو يعنى اهلى و کوهى و از شتر دو يعنى بخاتى و عراب و در کافى از حضرت صادق ع نقل نموده که حضرت نوح با خود هشت جفت از انعام را در کشتى قرار داد و آن هشت جفتى است که خداوند حلال نموده است در اين آيه از گوسفند دو جفت يک جفت گوسفند اهلى که انسان آنرا تربيت ميکند و جفت ديگر گوسفند وحشى کوهى که صيد آن حلال است و از بز دو جفت يک جفت بز مأنوس بانسانى و جفت ديگر آهوان بيابانى و از شتر دو جفت بخاتى و عراب و از گاو دو جفت مأنوس بانسان و وحشى بيابان و هر پرنده حلال گوشتى هم وحشى و اهلى دارد و در فقيه از آنحضرت روايتى نقل نموده که دلالت دارد بر آنکه در منى بايد اهلى از گوسفند و بز و گاو و شتر عراب را ذبح نمود و قربانى کوهى از اينها و شتر بختى حرام است و شايد بملاحظه حرمت صيد و اصالت شتر عراب باشد چون بختى متولد از عربى و عجمى است و بخاتى نيز استعمال ميشود و اللّه اعلم.