تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلاَّ أَنْ يَکُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (145)
جلد 2 صفحه 392
ترجمه
بگو نمى‌يابم در آنچه وحى شد بمن حرام شده بر خورنده که ميخورد آنرا مگر آنکه بوده باشد مردار يا خون ريخته شده يا گوشت خوک پس بدرستيکه آن پليد است يا آنکه بوده باشد فسقى که بانگ زده شده براى غير خدا بآن پس کسى که مضطر شد که غير ظالم و نه متجاوز باشد پس همانا پروردگار تو آمرزنده مهربان است.
تفسير
خداوند سبحان در اين آيه اقامه برهانى فرموده است بر ابطال دعوى کسانيکه مدّعى حرمت بعضى انعام مذکوره در آيات سابقه بودند باين تقريب که بگو من که پيغمبرم نمى‌يابم در آنچه وحى شده است بر من چيزيکه حرام باشد خوردن آن بر خورنده که بخورد آنرا مگر چند چيز که يکى از آنها مردار است و ديگر خون ريخته شده از عروق نه خونى که باقى ماند در ذبيحه بعد از ذبح و خروج خون بقدر متعارف بمقدارى که جزء گوشت حساب شود و نشود آن را مجزّى نمود و ديگر گوشت خوک که نجس و پليد است و ديگر ذبيحه است که بنحو غير مشروع که فسق است آنرا ذبح نموده‌اند يعنى بعنوان قربانى براى بتان کشته شده است و در وقت ذبح نام بتان را بر آن خوانده‌اند پس غير اينها حلال است چون چيزيکه خداوند حکم بحرمت آن نفرموده است بحليّت اصليّه خود باقى است و اطلاق فسق بر چنين ذبيحه براى ظهور فسق است بآن و بنابر اين کلمه فسقا معطوف است بر محرّمات سابقه و ممکن است مفعول له باشد براى اهلّ يعنى يا بوده باشد چيزيکه بانگ زده شده است از براى غير خدا بآن براى فسق در هر حال از اين آيه دو مطلب استفاده ميشود يکى آنکه اصل در اشياء حليّت است تا حرمت آن بدليل ثابت شود چنانچه بيان شد ديگر آنکه حرام اين چهار چيز است که ذکر شد که لازمه آن حليّت ساير اشياء است لذا اشکال نموده‌اند که محرّماتى از شرع ثابت شده است که حرمت آنها منافى با ظاهر اين آيه است و جواب فرموده‌اند اوّلا بآنکه اين آيه مکيّه است و در وقت نزول اين آيه محرّمات منحصر باين چهار بوده و بقيّه بعدا حرام شده است چنانچه شمّه از آنها در سوره مائده که مدنيّه يا سوره اخيره قرآن است ذکر و بيان گرديد و ثانيا بآنکه اين آيه در ردّ کسانى نازل شده است که اشيائيرا از پيش خود حرام مينمودند و ناظر باين معنى است که حرام منحصر در آن استکه بوحى الهى حرمت آن ثابت شده باشد نه آنکه مخصوص باين چهار است چنانچه از فرمايش قمى ره استفاده ميشود و ثالثا بآنکه مذکورات در سوره مائده
جلد 2 صفحه 393
داخل در تحت عنوان ميته است و تمام نجاسات داخل در تحت عنوان رجس است که در آيه بعنوان علّت حرمت گوشت خوک ذکر شده است و حيوانات درنده داراى ناب و مخلب که پيغمبر (ص) از آنها نهى فرموده است و ماهيان بى‌فلس پس از ثبوت حرمت آنها داخل در خبائثند که يا رجس شامل آنها ميشود يا حرمت آنها بالنّسبه خفيف است و ذکر اين چهار براى شدّت حرمت آنها است چنانچه از فرمايش فيض ره و مفسر معاصر در نفحات استفاده ميشود و فرموده‌اند جواب اول و دوم منافى با ظواهر اخبار ما است که فرموده‌اند حرام نيست مگر آنچه خدا حرام نموده است و استدلال باين آيه نموده‌اند و بنظر حقير منافى نيست زيرا استدلال ائمه اطهار عليهم السلام بر حليّت بعضى اشياء باين آيه ناظر باستفاده اصل است از آن که يکى از دو مطلبى بود که اولا بيان شد نه استفاده حصر که ثانيا ذکر شد تا منافى باشد با حرمت اشياء ديگر با آنکه عدم انحصار مسلّم است در هر حال در صورت ضرورت و حال اضطرار به تناول محرمات حلال است خوردن آنها بقدر حاجت از براى کسيکه عاصى و متجاوز نباشد چون خداوند آمرزنده و مهربان است راضى بعسرت و مشقت بندگان نمى‌شود و تفسير باغى و عادى در ذيل آيه انّما حرم عليکم الميته در سوره بقره گذشت و حقير نظريه خود را ذکر نمودم و حاصلش آن بود که کسيکه بظلم و عصيان خود را مضطر نمايد باغى است و کسيکه زائد بر مقدار ضرورت تناول نمايد عادى است و از حدّ خود تعدى و تجاوز نموده و اکل ميته و ساير محرمات براى ايندو موجب عقاب است ..