1- رهبران و انديشمندان دينى بايد خود را براى پاسخگويى به شبهات و بهانه‌جويى‌هاى آينده آماده کنند. «سَيَقُولُ»
2- فرستادن انبيا و کتب آسمانى براى آنست که مردم با آزادى و اختيار، موحد شوند. پس منطق مشرکان (که اگر خدا مى‌خواست با قهر و قدرت مانع شرک ما مى‌شد) غلط است. «لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَکْنا»
3- بدتر از گناه، توجيه آن است. مشرکان، شرک خود را توجيه کرده و آن را مشيّت الهى مى‌دانستند. «لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَکْنا» (جبرگرايى، بهانه‌اى است براى فرار از مسئوليّت)
4- مشرکان، انحراف خود را با تاريخ نياکان خود توجيه مى‌کردند. «لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَکْنا وَ لا آباؤُنا»
5- عقيده به جبر، از توجيهات بى‌اساس منحرفان است. «لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَکْنا» شيطان هم که رهبر منحرفان است، گمراهى خود را به خدا نسبت داد و چنين گفت: «رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي» «1»
6- مخالفان، همواره با اهرم جبر، به تکذيب پيامبران پرداخته‌اند. «کَذلِکَ کَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ»
«1». حجر، 39.
جلد 2 - صفحه 578
7- قرآن از مخالفان هم تقاضاى حجّت و دليل مى‌کند. «قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ»
8- آنان که به بهانه‌ى سرنوشت، از مسئوليّت مى‌گريزند، منتظر چشيدن قهر خدا باشند. «ذاقُوا بَأْسَنا»
9- طرفداران جبر، منطق ندارند و در پى خيالاتند. «إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ»
10- اگر به جاى علم و يقين، در پى ظن و گمان باشيم، گمراه خواهيم شد. «إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ»