تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِکَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّکَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّکَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّکَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (158)
بعد از آن تهديد و وعيد معرضين قرآن را فرمايد:
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِکَةُ: آيا انتظار مى‌برند اهل مکه؟!!.
استفهام در مقام نهى است، يعنى چون ما آنچه اسباب لطف بود از قدرت و تمکين و استطاعت و نصب ادله و ازاحه علت به ايشان عطا نموديم و آنها منقاد نشدند، پس منتظر نيستند بعد از تکذيب قرآن و پيغمبر مگر آنکه بيايند ملائکه به
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 414
ايشان براى قبض ارواح يا نازل شوند ملائکه عذاب بديشان. اگرچه اهل مکه منتظر اين نبودند، اما چون حال آنها مشابه حال منتظران عذاب بود، لذا تشبيه آنها نمود به کسانى که منتظر ملائکه موت و عذاب باشند أَوْ يَأْتِيَ رَبُّکَ: يا آنکه بيامد امر محالى که آمدن پروردگار تو باشد، يا بيايد امر خداى توبه عذاب خسف يا قتل، يا همه آيات او که آيات قيامت بسيار است، از جمله وقايع عظيمه آن خروج دجال و دابة الارض و خسف و نزول عيسى عليه السّلام و ظهور مهدى آل محمّد عجل اللّه فرجه و پديد آمدن يأجوج و مأجوج و طلوع آفتاب از مغرب، همه آيات پروردگار توأند أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّکَ: يا بيايد بعض آيات پروردگار تو. به قول اکثر مفسران طلوع شمس باشد از مغرب و آن شب که صبح آفتاب از مغرب برآيد دراز باشد به حدى که طول آن را متهجدان و متعبدان دريابند، که چون از اعمال تهجد فارغ شوند. انتظار صبح کشند صبح نشود، به شک افتند. ثانيا اعمال را استيناف کنند پس از ختم، اثر صبح ظاهر نشود، دريابند که کار عظيم از خلوتخانه غيب به عرصه ظهور آيد، به تضرع و زارى و توبه و استغفار مشغول تا صبح آفتاب از افق غربى برآيد بدون نور، و همه خلق مشاهده کنند و به ظهور اين آيه عظيم، غيب عين شود و عين عيان گردد، و ايمان برهانى اضطرارى شود. يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّکَ: روزى که بيايد برخى از آيات مذکوره پروردگار تو لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها: فايده ندهد هيچ نفسى را ايمان او لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ: نمى‌باشد آن نفس که ايمان آورده باشد پيش از اين زمان و حال ايمان آورد أَوْ کَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً: يا نبوده که کسب کرده باشد در ايمان خود خيرى که عمل صالحه باشد، يعنى آن هنگام نفع ندهد هيچ نفسى را که قبل از ظهور آيات ايمان نياورده و کسب خير ننموده. در معالم- فرمايد: ايمان کافر و توبه فاسق در آن روز مقبول نيست. و مؤيد اين است آنچه در حديث آمده که توبه منقطع نشود تا وقتى که آفتاب از مغرب طلوع کند و در آن وقت تمام خلق ايمان آرند، لکن سودى ندارد، قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ: بگو اى پيغمبر صلى اللّه عليه و آله به معاندان، انتظار بريد آيات سه‌گانه را که ما نيز منتظريم آن را و چون ظاهر گردد، فوزما را باشد، و ويل شما را. پس واى بر
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 415
حال شما و خوشا به حال ما باشد.
تنبيه- در اين آيه احاديث بسيار وارد شده:
1- در خصال- از حضرت باقر عليه السّلام فرمايد: پس زمانى که طلوع کند آفتاب از مغرب، ايمان آورند تمام مردم در آن روز، پس نفع ندهد هيچ نفسى را ايمان. «1» 2- عياشى- از حضرت باقر عليه السّلام و صادق عليه السّلام در آيه «يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّکَ» فرمود: اين آيات، طلوع شمس از مغرب و خروج دابّه و دجال است. مرد مصرّ است، و عمل نکند بر ايمان. پس مى‌آيد آيات و نفع ندهد ايمان او. «2» 3- اکمال الدين- از آن حضرت مروى است در اين آيه فرمود: يعنى خروج قائم منتظر عجل اللّه فرجه است. «3» 4- فرمود: مراد به آيات ائمه، و آيه منتظره قائم عليه السّلام است پس در آن روز ايمان هيچ نفسى فايده ندهد. « «4»» 5- حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در حديث دجال فرمايد: « «5»» آگاه باشيد بعد از اين طامه کبرى است. گفتند: طامه چيست؟ فرمود: خروج دابّة الارض از جانب صفا، با اوست خاتم سليمان و عصاى موسى، مى‌گذارد خاتم را به پيشانى مؤمن، منطبع شود: «اين مؤمن حقّ است»، و مى‌گذارد عصا را بر روى کافر، مکتوب شود: «اين کافر واقعى است»، حتى اينکه مؤمن ندا کند ويل براى تو اى کافر، و کافر ندا کند خوشا به حال تو اى مؤمن، دوست داشتم که بوده باشم مثل تو و فائز مى‌شدم فوز عظيم را. پس بلند کند دابّة سر خود را و مى‌بيند آنچه ميان آسمان و زمين است به اذن خدا جل جلاله، و آن وقتى باشد که طلوع نمايد آفتاب از مغرب، پس رفع گردد توبه و قبول نمى‌شود و بلند نشود عملى و
«1» خصال صدوق، باب الخمسه، صفحه 274، حديث 18 (روايت از امام صادق (ع) است)
«2» تفسير عياشى، جلد اوّل، صفحه 384، حديث 128.
(3 و 4 و 5) اکمال الدين، صفحه 336 حديث 8 و صفحه 527 حديث اوّل از باب 47.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 416
نفع ندهد کسى را ايمانى که قبل از آن روز ايمان نياورده باشد. صعصعه راوى حديث تفسير نموده طلوع شمس از مغرب را به خروج حضرت قائم عجل اللّه فرجه.