تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ (160)
ترجمه
کسيکه بجا آورد کار خوبى را پس از براى او است ده برابر آن و کسيکه بجا آورد کار بدى را پس جزا داده نشود مگر مانندش و آنها ستم کرده نمى‌شوند.
تفسير
در مجمع از حضرت صادق (ع) نقل نموده که چون آيه من جاء بالحسنة فله خير منها نازل شد پيغمبر (ص) از خداوند مسئلت نمود که زياده فرمايد پس اين آيه نازل شد قمى ره فرموده پس اين آيه ناسخ آن آيه است فيض ره فرموده اين کمتر عددى است که وعده فرموده است از اضعاف زيرا وعده هفتاد برابر و هفتصد برابر و وعده بيشمار هم فرموده است حقير عرض ميکنم اين مواعيد چون از باب تفضّل است با يکديگر منافاتى ندارد تا زائد ناسخ ناقص باشد بلکه بحسب مراتب ايمان و موارد عمل و مقامات عامل و درجات خلوص و غيرها تفاوت پيدا ميکند چنانچه در کافى از حضرت باقر (ع) نقل نموده است که از براى مؤمن فضيلت است در اعمال و عباداتش بر مسلم و آن آنستکه خداوند مضاعف ميفرمايد حسنات ايشان را بقدر ايمانشان بهفتاد برابر و هر قدر بخواهد و قمّى ره از آن
جلد 2 صفحه 404
حضرت نقل نموده که اين آيه عموميّت دارد بالنسبه بتمام مسلمانان ولى اگر اهل ولايت نباشند اجر حسنات آنها در دنيا و اصل بآنها خواهد شد و در آخرت بهره ندارند. و عدل الهى مقتضى است که زائد از ميزان استحقاق عذاب نفرمايد و کمتر از آن ثواب ندهد پس جزاى سيّئه نمى‌شود زياده از مثلش باشد ولى کمتر ممکن است چنانچه عفو کلّى هم امکان دارد بلکه آن مقتضاى فضل است و قمى ره از حضرت صادق (ع) نقل نموده که حضرت آدم عرض کرد پروردگارا شيطان را بر اولاد من مسلط فرمودى و در عروق آنها مانند خون جارى ساختى و قوّت و نفوذ دادى پس در مقابل بمن و اولادم چه عنايت فرمودى جواب رسيد براى تو و اولادت اين مزيّت را مقرر داشتم که جزاى سيّئه را مانندش دادم و جزاى حسنه را ده برابر حضرت آدم عرض کرد پروردگارا زياده فرما جواب رسيد توبه آنها را مى‌پذيرم تا جان بگلويشان رسد عرض کرد زياده فرما جواب رسيد مى‌آمرزم و باک ندارم عرض کرد کافى است مرا فيض ره فرموده شايد سرّ آنکه ثواب حسنه ده برابر و جزاى سيّئه مانند آن است آن باشد که جوهر انسانى که طبعا مؤمن است مايل بعروج است و هبوط مخالف با طبع او است و حسنه ترقى ميدهد آنرا بجهتى که طبعا مايل بآن جهت است بخلاف سيّئه که تنزل ميدهد آنرا بجهتى که مخالف طبع او است و تأثير محرک ملايم با طبع ده برابر و زياده تا هفتصد برابر محرّک مخالف با طبع است بلکه اگر مصادف با مانعى نشود تأثيرش بيحساب ميشود و متحرک را بمنتهاى ميلش ميرساند چنانچه قوه‌ئيکه سنگ را از بالا بپائين پرتاب کند تأثيرش ده برابر و زياده تا هفتصد برابر قوه‌ئيست که سنگ را از پائين ببالا پرتاب کند و اگر مصادف با مانع نشود تأثيرش بيحساب ميشود و آن سنگ را بمنتهاى ميلش ميرساند لذا حسنه که مصادف با ريا و سمعه و عجب نشود مانند سنگ پرتاب شده از بالا خود و عامل را بمقام اصلى ميرساند و ثوابش بيحساب ميشود حقير عرض ميکنم شايد باين ملاحظه فرموده باشند که نماز معراج مؤمن است يعنى روح مؤمن را بکمال لايق خود ميرساند و بنابر اين مقدرات مذکوره از قبيل ده برابر و هفتاد و هفتصد برابر از باب مثال است و تفاوت بحسب قوّت مقتضى و عدم مانع است چنانچه اشاره شد.