تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَکُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَ رَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَبْلُوَکُمْ فِي ما آتاکُمْ إِنَّ رَبَّکَ سَرِيعُ الْعِقابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (165)
«1» تفسير صافى، جلد 2، صفحه 177 (بنقل از عيون اخبار الرضا)
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 425
وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَکُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ: و حق تعالى ذاتى است که شما آدميان را قرار داد خلفاى زمين بعد از قوم بنى الجان. يا خطاب به مؤمنين امت پيغمبر و يا اهل هر عصرى را از شما خليفه سابقين گردانيد. به هر تقدير، خطاب به مؤمنين امت مرحومه، يعنى اى مؤمنان، شما را خليفه امم سالفه گردانيد وَ رَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ: و بلند گردانيد بعضى از شما را بر برخى ديگر درجاتى در شرف و بزرگى و غنا و عقل و کمال و توانائى لِيَبْلُوَکُمْ فِي ما آتاکُمْ:
تا بيازمايد شما را در آنچه داده به شما از مال و جاه معامله آزمايندگان تا بر عالميان ظاهر گردد کدام شاکر است به غنى و عطا، و کدام صابر بر فقر و فاقه إِنَّ رَبَّکَ سَرِيعُ الْعِقابِ: بدرستى که پروردگار تو زود عقوبت کننده است ناسپاسان و حق ناشناسان و کسانى که کفران نعم او سبحانه نمايند وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ: و بدرستى که ذات اقدس الهى آمرزنده و مهربان است بر شاکران و صابران.
لطيفه- وصف عقاب به سرعت و عدم اضافه به خود، و وصف ذات خود به مغفرت و رحمت، و ايراد آن به صيغه مبالغه و «لام» مؤکده، تنبيه است بر آنکه حق تعالى غفور بالذات و معاقب بالعرض و کثير الرحمه و قليل العقوبت است.
تبصره- حکمت تفضيل بعضى خلقان را بر بعضى بى‌استحقاق ظاهرى، مصالحى بود از باب لطف، و عالم است که هر کس به چه وجه به صلاح نزديک و از فساد دور باشد، يکى از مصلحت غنى، و ديگرى را فقير، يکى را ضعف، و ديگرى را قوت، و همچنين ساير اختلافاتى که در بشر است.
در کافى از حضرت رسول صلى اللّه عليه و آله فرمود خداى تعالى: انّ من عبادى المؤمنين عبادا لا يصلح لهم امر دينهم الّا بالغنى و السّعة و الصّحة فى البدن فابلوهم بالغنى و السّعة و الصّحّة فى البدن فيصلح لهم و انّ من عبادى المؤمنين
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 426
لعبادا لا يصلح امر دينهم الّا بالفاقة و المسکنة و السّقم فى ابدانهم فابلوهم بالفاقة و المسکنة و السّقم فى ابدانهم فيصلح عليهم امر دينهم و انا اعلم بما يصلح عليه امر دين عبادى المؤمنين.
بدرستى که بعض بندگان مؤمن اصلاح نشود امر دين ايشان مگر به ثروت و توسعه در رزق و صحت بدن، پس امتحان کنم ايشان را به ثروت و سعه و صحت تا اصلاح گردد امر دينشان، و بدرستى که بعض بندگان، صلاحيت ندارد امر دين آنها را مگر فقر و مسکنت و مرض در بدن تا به صلاح آيد امر دين ايشان، و منم اعلم به آنچه مصلحت است در امر دين بندگان.
تتمه- در احوالات ابن مزلق نقل شده: از شدت فقر و فاقه ساترى نداشت و چهل سال در خاکستر به سر برد. به دعاى يکى از صلحا ساترى بعد از اين مدت به او عطا شد. فاصله‌اى نگذشت که شخصى را کشت، مردم جمع شدند. صالح را گذر افتاد. هيئت اجتماعيه را جويا شد. واقعه را گفتند انگشت تحير به دندان گزيدن گرفت.
و الحمد للّه اولا و آخرا و صلى اللّه على محمّد و آله و اجعل عاقبة امورنا خيرا «سوم شعبان 1377»