اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قال‌َ ما مَنَعَک‌َ أَلاّ تَسجُدَ إِذ أَمَرتُک‌َ قال‌َ أَنَا خَيرٌ مِنه‌ُ خَلَقتَنِي مِن نارٍ وَ خَلَقتَه‌ُ مِن طِين‌ٍ «12»
فرمود خداوند تبارک و تعالي بابليس چه چيز مانع شد که ترک سجده کردي زماني که امر فرمودم تو را گفت من بهتر از آدم هستم مرا از آتش خلق فرموده‌اي و او را از گل.
قال‌َ ما مَنَعَک‌َ أَلّا تَسجُدَ إِذ أَمَرتُک‌َ در سوره ص ميفرمايد قال‌َ يا إِبلِيس‌ُ ما مَنَعَک‌َ أَن تَسجُدَ لِما خَلَقت‌ُ بِيَدَي‌َّ آيه 75، بدون لا، و در اينکه آيه بضميمه لا ذکر فرموده أَلّا تَسجُدَ لذا بسياري از مفسرين گفتند لا زائده و لغو است، و بعضي تصرف در کلمه منعک کردند و بمعني ما دعاک الي ان لا تسجد، لکن هر دو کلام باطل است، اما زائد بودن مکرر گفته‌ايم کلمه زائده در قرآن نيست بخصوص تعبير بلغو بسيار رکيک است، و اما معناي منعک بدعاک خلاف ظاهر بلکه خلاف نص است.
جلد 7 - صفحه 282
بلکه تحقيق کلام اينکه است که فرق است بين اينکه دو مورد، اما در سوره ص کلمه ان تسجد چون بتأويل مصدر ميرود مفادش ما منعک من سجودک است و معني واضح است و اما در اينکه مقام الا تسجد بيان منعک است يعني سبب اينکه ممنوع شدي و سجده نکردي چيست بقرينه إِذ أَمَرتُک‌َ يعني امرتک بالسجود باين معني که اطاعت امر من واجب سبب مخالفت از امر من و ممنوع شدن از اطاعت من و ارتکاب معصيت بترک سجود چيست قال‌َ أَنَا خَيرٌ مِنه‌ُ عذر بدتر از گناه زيرا اينکه عذر نه مجرد تکبر بر آدم بود بلکه انکار حکمت الهي کرده و خدا را حکيم ندانسته و ترجيح مرجوح بر راجح داده که عقلا قبيح است و خدا را فاعل قبيح دانسته و منکر عدل الهي شده لذا کافر شده چنانچه صريحا ميفرمايد أَبي وَ استَکبَرَ وَ کان‌َ مِن‌َ الکافِرِين‌َ بقره آيه 32، با اينکه استدلال شيطان از وجوهي باطل است صغرا و کبرا، اما صغرا:
اولا- خيرية نار بر طين ممنوع است جدا زيرا برکات زمين بسيار است محل سکونت جن و انس و جميع طبقات حيوانات است و جميع برکات از زمين خارج ميشود از معادن و نباتات و حبوب از مأکولات و ملبوسات.
و ثانيا مضارّ آن کم است بخلاف نار که مضار آن بسيار و برکات آن کم.
و اما کبري- خيرية نار بر طين دليل بر خيريه ابليس بر آدم نيست زيرا مناط خوبي و بدي در مکلف اطاعت و معصيت است، اخلاق حميده و رذيله، ايمان و کفر و علم و جهل، و آدم مطيع و متخلق باخلاق حميده و داراي ايمان و علم و معصوم از معاصي و خطاء بود و ابليس عاصي و متکبر و کافر و جاهل بوده و ندانسته إِن‌َّ أَکرَمَکُم عِندَ اللّه‌ِ أَتقاکُم سوره حجرات آيه 13، بعلاوه قياس خيرية نار بر طين بر خير بودن ابليس بر آدم با اينکه قياس مع الفارق است در مذهب شيعه باطل است و بس است بر ابطال آن روايت ابان بن تغلب المروية في الفرائد عن
جلد 7 - صفحه 283
الصادق عليه السّلام که سؤال کرد از آن حضرت که اگر کسي قطع کرد يک انگشت زني را ديه آن چقدر است فرمود ده شتر، دو انگشت بيست شتر، سه انگشت سي شتر، چهار انگشت بيست شتر تعجب کرد سه انگشت بيشتر از چهار انگشت است فرمود قياس در دين موجب محق دين ميشود (ان‌ّ المرأة تعاقل الرجل الي ثلث الدية فاذا بلغ الثلث رجع الي النصف).
(و ليس من مذهبنا القياس || اول من قاس هو الإبليس)
و عامه عميا اغلب احکام آنها مبني بر قياس و استحسان است.