اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَقَد خَلَقناکُم ثُم‌َّ صَوَّرناکُم ثُم‌َّ قُلنا لِلمَلائِکَةِ اسجُدُوا لِآدَم‌َ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبلِيس‌َ لَم يَکُن مِن‌َ السّاجِدِين‌َ «11»
و هراينه ما شما بشر را خلق کرديم پس از آن بشما صورت انساني داديم پس از آن گفتيم بملائکه که سجده کنيد براي آدم پس سجده کردند ملائکه مگر ابليس که نبود از سجده کنندگان.
وَ لَقَد خَلَقناکُم مراد خلق نوع بشر است که ابتداء بخلقت آدم شده بقرينه جملات بعد نه خلقت فرد فرد و مراد از خلقت اسکلت آدم است از گل قبل از افاضه صورت ثُم‌َّ صَوَّرناکُم صورت اقسامي دارد: صورت جنسيه، نوعيه، شخصيه. اما صورت جنسيه صورت جسم است که هر جسمي مرکب است از ماده و صورت و مراد از ماده هيولاي اوليه است که مادة المواد گويند که بدون صورت تحقق‌پذير نيست که گفتند شيئيت شي‌ء بصورت است نه بماده ولي صورت بدون ماده قابل تحقق است مثل صور برزخيه که قالب مثالي باشد و مثل افلاطونيه لکن اينها داخل اجسام نيستند و تعبير از آنها بجواهر فرده ميکنند چنانچه عالم
جلد 7 - صفحه 280
عقول و نفوس و مجردات خالي از ماده و صورت هستند و فقط مرکب از ماهيت و وجود هستند زيرا از ممکنات هستند و الممکن زوج ترکيبي و فقط وجود صرف که خالي از ماهيت باشد وجود واجب الوجود است که صرف وجود و محض وجود و بحت وجود است و حدّي از براي وجود او نيست نه اول دارد نه آخر غير متناهي است عدّة و شدّة و مدّة.
و اما صورت نوعيه که تعبير از آن بنوع ميکنند که انواع را از يکديگر ممتاز ميکند مثل صورت انسانيه نظير فصل مميّز و فرق بين جنس و فصل با ماده و صورت اينست که جنس و فصل در ذهن وجود پيدا ميکند ولي ماده و صورت در خارج است لذا جنس و فصل بر يکديگر حمل ميشود مي‌گويي حيوان ناطق و تعبير بلا شرط ميکنند و کلي است و ماده و صورت شخصي و جزئي است و قابل حمل نيست نمي‌گويي المادة صورة و تعبير ببشرط لا ميکنند.
و اما صورت شخصيه که امتياز افراد را ميدهد از يکديگر که صورت فرديه تعبير ميشود که گفتند الشي‌ء ما لم يتشخص لم يوجد و اينکه صور شخصيه از عوارض است داخل در حقيقت نيست مثل صور جنسيه و فصليه و مراد از صوّرناکم همين صورت شخصيه است که بآدم افاضه شد.
ثُم‌َّ قُلنا لِلمَلائِکَةِ اسجُدُوا لِآدَم‌َ همان زماني که روح در کالبد آدم دميده شد چنانچه در جاي ديگر ميفرمايد فَإِذا سَوَّيتُه‌ُ وَ نَفَخت‌ُ فِيه‌ِ مِن رُوحِي فَقَعُوا لَه‌ُ ساجِدِين‌َ ص آيه 72 فَسَجَدُوا جميع الملائکة کلّهم اجمعين.
تنبيه- سجده غير از پرستش است پرستش مختص بخدا است که تعبير بعبادت ميشود و مسئله توحيد عبادتي که مفاد کلمه طيّبه شريفه که تعبير بکلمه اخلاص و کلمه توحيد ميکنند (لا اله الّا اللّه) است و مشرکين مثل عبده اصنام و شمس و قمر و گاو و آتش که سجده بآنها ميکنند بعنوان پرستش و عبوديت است
جلد 7 - صفحه 281
اما سجده که بامر الهي باشد مثل سجده ملائکه بآدم و سجده يعقوب و پسران بيوسف عين عبادت و اطاعت خدا است و ما احتياج نداريم که توجيه کنيم و بگوئيم آدم قبله بود يا سجده سجده شکر بوده غاية الامر در شريعت اسلام سجده بر غير خدا جايز نيست و لذا پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود اگر جايز بود ميگفتم زنها بشوهرها سجده کنند نه معنايش اينکه باشد که آنها را بپرستند إِلّا إِبلِيس‌َ که شيطان باشد که زير بار تعظيم بآدم نرفت و خود را بزرگتر و بهتر از او دانست که حقيقت تکبر همين است لَم يَکُن مِن‌َ السّاجِدِين‌َ و اينکه ملعون علاوه بر تکبر کافر بخدا شد به اينکه العياذ خدا نفهميده و بيجا امر کرده و اشتباه کرده بايد بآدم بگويد که بمن سجده کند زيرا من اشرف از آدم هستم لعنه اللّه