شيطان، آدم و حوا را وسوسه مى‌کرد که اگر از اين درخت، بخوريد، فرشته شده يا ابدى مى‌شويد و خداوند چون نمى‌خواهد شما به اين مقام برسيد، دستور داد که از آن نخوريد.
در اينکه چرا حضرت آدم نهى خداوند را ناديده گرفت و از درخت ممنوعه خورد، ذيل آيه 21 پاسخ داده است که نهى در اينجا عنوان کراهت دارد، نه تحريم، و مانند نهى پزشک از يک غذا براى بيمار مى‌باشد که اگر بيمار آن غذا را بخورد به زحمت مى‌افتد و آثار و عوارض
«1». تفسير اثنى‌عشرى.
جلد 3 - صفحه 36
مربوط به خود را دارد، نه آنکه حرام باشد.
از امام صادق عليه السلام سؤال شد: آيا ملائکه افضل هستند يا بنى‌آدم؟ آن حضرت روايتى را از حضرت على عليه السلام نقل کردند. فرمود: «خداوند ملائکه را از عقل بدون شهوت و حيوانات را با شهوت بدون عقل آفريد؛ امّا انسان را با ترکيبى از عقل و شهوت آفريد، اگر عقل انسان بر شهوتش غالب شود، از ملائکه برتر است و اگر شهوتش برعقلش غالب شود، از حيوانات پست‌تر است». «فمَن غلب عقله شهوتَه فهو خير من الملائکة و من غلب شهوته عقله فهو شرّ من البهائم». «1»
آدميزاده طرفه معجونى است
کز فرشته سرشته و از حيوان
گر کند ميل اين، شود به از اين
ور کند ميل آن، شود پس از آن
آرى خوبى‌ها ودرجات آدميان متفاوت و داراى مراتبى است، چنانکه در ملائک نيز چنين است، پس هر انسانى را نمى‌توان گفت از همه‌ى ملائکه برتر است و يا بالعکس. «2»
خداوند، شيطان را با ماهيّتى پليد نيافريده است، بلکه او را موجودى قابل تکامل آفريد و در گذرگاه هستى هدايت کرد و اين شيطان بود که خود را منحرف و پليد ساخت، وگرنه اگر ماهيّت او پليد بود، اشتغال به تسبيح و تقديس، که سالها بدان مشغول بود، معنا نداشت.
همان گونه که خداوند فرعون و ابن‌ملجم را آنگونه خلق نکرد، بلکه آنان نيز شايستگى رشد و اعتلاى انسانى را داشته‌اند، ولى به اختيار خود منحرف شده‌اند. «3»
سؤال: چرا خداوند شيطان را بر انسان مسلّط کرد؟
پاسخ: رابطه‌ى شيطان با انسان و امکان تأثير او در آدمى، بيشتر و زيادتر از تأثير غرائز حيوانى در انسان نيست. خداوند در مقابل آن غرائز، انديشه و تعقّل و وجدان را عطا فرموده و بهترين وسيله‌ى تعديل و تنظيم غرائز را در اختيار آدمى قرار داده است.
علاوه بر آنکه شيطان، بر انسان سلطه ندارد واراده و اختيار را از انسان نمى‌گيرد، چنانکه خودش مى‌گويد: «ما کانَ لِي عَلَيْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي
«1». وسائل، ج 15، ص 209.
«2». تفسير اطيب‌البيان، ج 1، ص 512.
«3». شرح‌مثنوى، علّامه جعفرى، ج 5، ص 207.
جلد 3 - صفحه 37
وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ ما أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ» «1» کار او کمک به غرائز حيوانى است و اگر بخواهد تأثيرى بگذارد، مجبور است با يکى از قواى درونى يعنى غرائز و توهّمات و وسوسه‌ها وارد شود که در مقابل آنها دو نيروى عقل و وجدان همواره انسان را به خيرات و نيکى‌ها دعوت مى‌کنند. «2»