تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ لِيُبْدِيَ لَهُما ما وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما وَ قالَ ما نَهاکُما رَبُّکُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَنْ تَکُونا مَلَکَيْنِ أَوْ تَکُونا مِنَ الْخالِدِينَ «20»
فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ: پس وسوسه و دعوت به صوت خفى نمود مر آدم و حوا را شيطان در اکل شجره منهيه. لِيُبْدِيَ لَهُما ما وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما: تا عاقبت ظاهر و نمودار شود آنچه مستور و پوشيده شده از آنها فرجين و عورتين آنها. يا غرض اصلى آن لعين در وسوسه، کشف عورتين زوال لباس و خلعت و نعمت و ظهور سوء حال آنها بود، و در حقيقت ابليس را حسد به آدم ناشى شد به سبب معاينه عزت و رفعت کرامت او، و به تکبر از سجده آدم، ملعون و مرجوم گرديد. پس حسد او دائما زايد و اصلا آرام نداشت، لذا تعاقب مى‌کرد و زوال آن را، و چون به وسوسه، زوال نعمت و کشف سوء حالت آنها ديد، آن لعين قدرى آرام گرفت؛ پس غرض او، سلب عزت بود.
«1» همان کتاب، صفحه 79، حديث اوّل.
جلد 4 صفحه 31
تنبيه: بعض محققين دو وجه ذکر نموده: 1- بنابر «لام» عاقبت، يعنى:
ابليس به وسوسه قصد ظهور و کشف عورتين آنها را خصوصا نداشت، و نمى‌دانست به خوردن آن مکشوف العورة شوند، بلکه مقصود او در وسوسه خاصه همين بود که ايشان را حمل بر عصيان و به مثل خود ملعون و مرجوم مى‌سازد (محتمل است غرضش هر دو وجه باشد). 2- بنابر «لام» غرض، يعنى: جائز است ظهور عورت آدم، کنايه از سقوط حرمت در جاه او، و غرض اقصى از القاء وسوسه، زوال حرمت و نعمت و ذهاب منصب و تبديل به ذلت مانند خود او باشد. يا مقصودش زوال منزلت و کشف عورت هر دو باشد.
تبصره: آيه شريفه دال است که کشف عورتين از اقبح قبايح است در طباع و عقول قديما و حديثا، هر چند ناظر نامحترمى موجود نباشد، و بعض فقها مکشوف العورت را در تنهائى از منکرات شمرده. فخر رازى و نيشابورى گفته‌اند: آيه دال است بر اينکه کشف عورت از منکرات، و هميشه مستهجن در طباع، و مستقبح در عقول بوده قديما.
وَ قالَ ما نَهاکُما رَبُّکُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ: اين مقوله ابليس در جواب آدم و حوا، و دلالت دارد که آدم و حوا نزد استفسار ابليس گفته باشند که به ما نهى از خوردن اين شجره خاص شده و ابليس گفته که نهى نفرمود شما دو نفر را پروردگار شما از خوردن ثمر اين شجر. و لفظ «ربکم» کلمه تعطف به ياد ايشان آورد تا به سماع آن مغرور شده، مقدم شوند؛ چه او سبحانه پروردگار و از خطاى مخلوق و مربوب، به رأفت و عطوفت خود مى‌گذرد و عفو فرمايد. حاصل آنکه نهى ننمود شما را از اکل شجره، إِلَّا أَنْ تَکُونا مَلَکَيْنِ: مگر به کراهت اينکه شما دو ملک نشويد، يا براى اينکه نگرديد دو ملک که عالم به خير و شرند و علم به کل خير و شر براى شما مضر است. و مرادش مغلوب الماهيه و الصوره يا متصف به صفات و قوت ملک مى‌گرديد، يا ابليس ملعون ايهام نمود به آدم و حوا که منهى از اين شجره ملائکه‌اند نه شما دو نفر، چنانچه در بين ما مستعمل است که گويند: به غير تو منهى شده از اين مگر تو فلان شخص باشى؛ مرادش آنکه او منهى باشد نه تو، پس از اين شجره مخلده ملائکه منهى باشند نه شما، و بدين وجه، لبس و شبهه به آنها مؤکد گرديد. أَوْ تَکُونا مِنَ
جلد 4 صفحه 32
الْخالِدِينَ: يا بوده باشيد دائم البقا بلاموت، زنده مى‌مانيد.
فائده: اين دو کلمه دو وصف دو نوع اشخاصند به دو اعتبار: چون ملک، جسم لطيف نظيف نورانى طويل الاعمار، مقتدر بر تشکل به هر شکل، و متمکن به هر حال در طيران به عالم سماوى و ارضى باشد، ابليس لعين به غرض طمع آدم به احوال ملائکه، أَنْ تَکُونا مَلَکَيْنِ گفته. اما: أَوْ تَکُونا مِنَ الْخالِدِينَ، وصف اهل بهشت است که در آن باقى باشند هميشه. پس بطور ترديد، ملعون اين دو کلمه را گفت به اطماع آدم و حوا، تا به يک وجه آنها را فريب دهد.