تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ يا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ فَکُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِينَ «19»
پس از طرد ابليس خطاب به آدم و حوا فرمود:
وَ يا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ: و گفتيم ما اى آدم مسکن نما تو و زوجه‌ات حوا در بهشت. نزد بعضى خلد بوده، زيرا معرف به «الف» و «ل» عهد جز آن بهشت معهود نيست. و جمعى گفته‌اند: بهشت خلد نبوده، چه مقتضاى آن دوام باشد. ديگران جواب داده که از بهشت خلد آنکس بيرون نيايد که بر سبيل ثواب و جزا داخل شود. اما آنکه بر سبيل مصلحت مدتى در آنجا و مکلف هم باشد، منافات ندارد خروجش. و نيز در ليلة الاسرى حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم داخل و خارج، و جبرئيل نيز مکرر در آن داخل شده. علامه مجلسى رحمه اللّه فرمايد: بهشت دنيا بوده که ارواح مؤمنين در عالم برزخ در آنجا متنعمند.
تبصره: محدث کلينى و ابن بابويه و على بن ابراهيم قمى رضوان اللّه عليهم از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده که: بهشت آدم عليه السّلام از
جلد 4 صفحه 29
بوستانهاى دنيا بوده که آفتاب و ماه در آن طلوع مى‌کند. و اگر بهشت خلد بود هر آينه خارج نمى‌شد از آن.
فَکُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما: پس بخوريد اى آدم و حوا از هر چيز و هر جا و هر وقت به هر نحو که خواهيد. اجازه و رخصت و اباحه عام است به شما در تصرف و انتفاع، چه اين مقام و همه اشياء آن از کل و جزء، خاصه و براى انتفاع شما آفريده شده و جميع اقسام نعم از مأکولات و مشروبات و ملبوسات آنچه مشتهيات نفسيه و تلذ ذات عينيه که نه چشمى ديده و نه گوشى شنيده و نه خطور در قلب بشرى نموده، موجود است در آن. وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ: و نزديک مشويد اى آدم و حوا اين درخت را، وداعى و دامنگير تناول آن نگرديد.
اين نهى تنزيهى است نه تحريمى، چه در بهشت شيئى حرام و نجس نيست تا نهى تحريمى عرضى به آن تعلق يابد. و نهى تنزيهى آنست که مرتکب آن ناقص از ثواب و نفع مى‌شود.
سيّد مرتضى علم الهدى رحمه اللّه فرمايد: شيوع استعمال نهى در تنزيه مانع است از حمل بر معنى حقيقى بدون قرينه. بنابراين مخالفت اين نهى ترک اولى باشد نه معصيت، زيرا مخالفت نهى تحريمى، منافى عصمت است.
فَتَکُونا مِنَ الظَّالِمِينَ: پس اگر خورديد آن منهى را، از ستم کنندگان باشيد به نقصان ثواب؛ يعنى به خوردن آن، ثواب و عطائى که به نخوردن مقرر است از شما نقص و کم گردد. و ظلم به نسبت به انبياء معصومين نقصان حصول ثواب کلى باشد. و در لغت و قرآن، ظلم به معنى نقصان آمده چنانچه آيه: وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً به لم تنقص شيئا تفسير شده.
تنبيه: مفسرين را در شجره منهيه اقوالى است: 1- گندم. 2- انگور. 3- کافور. 4- عناب. 5- زنجبيل. 6- شجره علم.
تفسير برهان- از حضرت رضا عليه السّلام سؤال شد آن شجره چيست، مردم اختلاف کرده‌اند در گندم و انگور و غيره. حضرت فرمود: تمام حق است، زيرا درخت بهشت انواع ميوه‌ها را دارا است. «1»
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 83، حديث 13.
جلد 4 صفحه 30
و امام حسن عسکرى عليه السّلام فرمود: اين شجره علم محمد و آل محمد عليهم السلام است. بدرستى که منحصر ساخت ايشان را به آن علم از ساير مخلوقات، پس فرمود: نزديک مشويد اى آدم و حوا اين شجره علم را، بدرستى که آن خاصه محمد و آل محمد عليهم السلام است و تناول نکند از آن شجره به امر خدا مگر ايشان. و از آن شجره بود آنچه تناول نمودند حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و حضرت على و فاطمه و حسنين عليهم السلام بعد از اطعام ايشان مسکين و يتيم و اسير را تا آنکه بعد، احساس ننمودند گرسنگى، و نه تشنگى، و نه زحمت و مشقت را؛ و آن شجرى است که مميز شده ما بين اشجار جنّت. «1»