تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ «23»
قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا: عرض کردند آدم و حوا اى پروردگار، ما ستم نموديم به نفسهاى خود به نقص ثوابى که مترتب مى‌شد بر فعل مندوب و نقصان عوايد و فوايد و عيش واسع، به سبب اکل شجره منهيه که مباح الاصل بود. وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ: و اگر عفو و تجاوز نفرمائى از ما به تفضل رحمت و کرم خود با عطا و اعاده آنچه فوت کرديم، هر آينه باشيم از زيانکاران به نقصان ثواب.
تنبيه: بنابر مذهب حقّه اماميه، توبه آدم بر ترک اولى بوده، چه ترک اولى
جلد 4 صفحه 35
نسبت به انبيا مانند گناه، و توبه از آن براى عود ثواب جايز است؛ و لذا فرموده‌اند: حسنات الابرار سيّئات المقرّبين. و دلايل قطعيه عقليه و نقليه بر عصمت انبيا از گناه مطلقا بسيار است از جمله:
1- اگر صادر شود از پيغمبر گناه، لازم آيد اجتماع ضدين، وجوب متابعت و مخالفت او. اما اول: اجماع و آيه: قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْکُمُ اللَّهُ. و چون ثابت شود در حق پيغمبر ما صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ثابت گردد در حق باقى انبيا به جهت عدم قائل بالفرق. اما ثانى: بدليل آنکه متابعت عاصى حرام است.
2- اگر پيغمبر عاصى باشد، هر آينه از ظالمين خواهد بود؛ و حال آنکه حق تعالى فرموده: لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ. «1» فخر رازى گويد: مراد به اين عمد يا عهد نبوت يا عهد امامت است؛ اگر اولى باشد، ثابت شود مطلوب؛ و اگر ثانى باشد ايضا همچنين؛ زيرا هر نبى لابد امام و مقتدا باشد، پس آيه بر هر تقدير دلالت دارد که نبى گناهکار نخواهد بود.
3- اگر نبى معصيت نمايد، لازم آيد منع و زجر و انکار او به جهت عموم ادله امر به معروف و نهى از منکر، و لکن حرام است به جهت استلزام ايذائى که حرام است به اجماع و به دليل آيه: إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ. «2» 4- خداى تعالى حکايت فرموده از ابليس: فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ. «3» پس اگر نبى عصيان نمايد، هر آينه از مغوين شيطان و مخرجين از مخلصين خواهند بود؛ با آن که انبيا از مخلصينند به جهت اجماع و آيه: وَ اذْکُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَ الْأَبْصارِ إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِکْرَى الدَّارِ وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ. «4» و چون ثابت شود وجوب عصمت در بعض، ثابت گردد در کل به
«1» سوره بقره، آيه 124.
«2» سوره احزاب، آيه 57.
«3» سوره ص، آيه 82 و 83.
«4» سوره ص، آيات 45 تا 47.
جلد 4 صفحه 36
جهت عدم قائل به فرق.
تذکره: ظلم به معنى نقص و ستم؛ و در اصل، وضع شى‌ء است در غير موضوع، و متعلق خواهد. و آن: يا نفس خود ظالم باشد مانند ترک نفعى از خود، به عبارت ديگر ترک مندوب و ترک اولى. و يا متعلق غير؛ و آن غير، يا خالق باشد مثل شرک به خداى تعالى به اقسامه، و يا مخلوق مثل ضرب و قتل ناحق و تعديات. پس ظلم نسبت به انبياء، ترک اولى است؛ چه به ترک مندوب نقص ثواب آنها مى‌شود. و به ترک مندوب فاعل مکروه گردد. و از آن توبه جايز است و اين قانون کليّه است نزد جمهور اماميه. و شيخ أبو الفتوح رازى رحمه اللّه همين را پسند فرمود.